A Friend of the People of the Cross

I asked the star to come with the moon near me but the moon was also taken away.

The moon returned shining yet a space within I am whereever I go is fillled with enchanting darkness.

So I asked the moon to illumine me but it gave me an unwanted light!

Pangangailangan ng Muling Paghuhulma sa mga Hulagway ng Namamayaning Kamalayan sa Pagpapaunlad ng Pamayanan*

Pambungad

Dekada 50 nang unang ginamit ang mga katagang Pagpapaunlad ng Pamayanan o Community Development sa antas ng Gabinete ng gobyerno ng Filipinas. Mula huling bahagi ng dekada 50 hanggang huling yugto ng dekada 70, ang Gross National Product o GNP ng Filipinas ay lumubo ng 279.53% o halos triple ang itinaas ng ekonomiya. Subalit kasabay ng pag-unlad na ito batay sa GNP ay tumaas din ang bilang ng mga mahihirap mula 39% noong 1971 hanggang umabot ng 69% noong 1975 (Esperanza 1985). Ibig sabihin ang pag-unlad ay naranasan lamang ng iilan.

Sa kasalukuyan, hindi na tinatanong ang bilang ng mahihirap. Halata kasing bahagi na ito ng buhay. Kaya ang diskurso sa nasyonal na usapin ay nakatuon na sa bilang ng mga nagugutom. At kung pagbabatayan ang mga sarbey ng Social Weather Station noong nakalipas na taon, 23% o 3.9 milyong pamilyang Filipino ang regular na nakakaranas ng gutom (Mangahas 2012). Kahirapan sa anyo ng pagkagutom pa lamang iyan. Halos hindi dito nalalayo ang kalagayan kung pag-uusapan pa ang ibang anyo o index ng pag-unlad ng mga Filipino at mga pamayanan nito.

Pero paanong nangyari ang lahat ng ito gayong mahigit kalahating siglo na ang disiplina ng pagpapaunlad ng pamayanan?

Ang paunang tugon marahil ay makikita sa pangkalahatang kuwento nang pagsasagawa ng pagpapaunlad ng pamayanan. Isang organisador mula sa akademya o sektor ng pagnenegosyo o NGO ang pupunta sa isang maralitang pamayanan upang kunwari o tunay na makikipamuhay, makikipag-aralan sa mga tao sa tunay na kalagayan at pagtukoy sa mga kagyat na suliranin ng pamayanan, gagapangin ang mga tao na lumahok sa mga pagpupulong at suportahan ang gawain o proyekto o samahan na tutugon sa mga natukoy na suliranin, tutulong maisagawa ang mga napagkasunduan at palalakasin ang samahan. Kapag naging regular na itong ginagawa ng mga tao sa maralitang pamayanan, tapos na ang pag-oorganisa ng organisador, huwad o tunay man ang kanyang motibo. Aalis na siya upang ipamamalita ang ‘tagumpay’ na ito at lilipat naman ng ibang maralitang pamayanan.

Ang mga hindi nababanggit sa itaas na pangkalahatang kuwento ng pagpapaunlad ng pamayanan ay ito: na ang organisador ay nakapagtapos ng kolehiyo o kaya sinasahuran ng isang organisasyon o korporasyon; na ang mga natukoy na suliranin at tugon ay nakaangkla sa mga programa o proyekto ng organisasyon o korporasyon na nagpapasahod sa organisador; na ang samahang nabuo sa maralitang pamayanan ay obligado nang mag-ulat ng kanilang ginagawa sa organisasyon o korporasyon na tumutulong sa kanila; na ang ‘tagumpay’ ay nangangahulugan ng karagdagan donasyon o kita sa organisasyon o korporasyon at dagdag na ‘credential’ sa organisador; na ang Filipinas ay binansagang “NGO capital of the world” (PDI 2011http://opinion.inquirer.net/6139/the-ngo-capital-of-the-world) subalit nananatiling maralita ang mga pamayanang tinutulungan at inoorganisa ng mga ito sa ngalan ng pagpapaunlad ng pamayanan.

Ang mga obserbasyon ni Cesar Ledesma (1997), may malawak na karanasan sa panlipunang pagpapaunlad simula hanggang matapos ang Batas Militar, na isiniwalat ko sa isang papel (De La Cruz 2013) ay mainam ulitin dito. Ani Ledesma,

…sumali siya sa isang partido pulitikal na ang ideolohiya ay malapit sa kanyang mga prinsipyo at itinataguyod ang hindi marahas na paraan ng pagbabago. Nagwagi naman sila sa pamamagitan ng EDSA rebolusyon noong 1986. Ang ilan niyang mga kasama ay napunta sa Gabinete ng bagong gobyerno at siya mismo ay itinalagang kasapi ng lehislatura ng Davao City.

Tunay ang kanyang paniniwala na sila ang maghahatid ng totoo at ganap na pagbabago kapag nanalo at nabigyan ng kapangyarihang pulitikal. Subalit labis siyang nadismaya.

Sa maiksing panahon, ang kanyang mga kasama na itinuring niyang kapwa-bayani sa EDSA People Power ay naging sakim at uhaw sa kapangyarihan, at binalewala ang interest at pangangailangan ng mga karaniwang tao. Ang mga hindi nabigyan ng posisyon sa gobyerno ay naging maigting na kritiko ng bagong administrasyon. Ang mga mamamayan na inaasahang magpapatuloy ng ipinaglabang rebolusyon ay bumalik sa pananahimik at walang pakialam. Pagkalipas ng 10 taon, ang kalagayang panlipunan, pulitikal, pangkabuhayan at kultural ay hindi nagbago.

Namasdan niya subalit hindi maunawaan kung bakit maraming tao at samahan ang matapos magtagumpay ay nagsisimulang humina hanggang mawasak at ang mga proyektong magandang nasimulan ay natapos na kabiguan. Nakita niya na hindi kawalan ng kakayahan ang dahilan kundi dahil sa kasakiman at pag-aagawan ng kapangyarihan. Kahit ang mga indibidwal na natulungang umangat sa antas kalagayang sosyal at pangkabuhayan sa pamamagitan ng mga proyektong pangkomunidad ay unti-unti rin nilimot ang kanilang sosyal at moral na responsibilidad na tulungan ang ibang nangangailangan. Maraming mga manggagawa ng debelopment na pagkatapos ng ilang taon lamang ay mas naging masidhi sa paghingi ng dagdag na sahod at benepisyo kesa pagbutihin ang kanilang ginagawa. Ang mga organisasyong pangdebelopment naman, katulad ng kanyang itinayong Technical Assistance Center for the Development of Rural and Urban Poor (TACDRUP), ay mas inuuna ang sustenabilidad ng organisasyon kaysa sugpuin ang kahirapan ng mga komunidad na kanilang tinutulungan at palayain ang mga ito sa anumang opresyon na kanilang dinadanas.

Dahil dito, may sapat na batayan na itanong sa ating sarili kung sapat ba talaga ang ating mga pananaw at pamamaraan na ginagawa, tayo man ay nasa CSO, pamahalaang lokal at nasyunal, at mga internasyunal na institusyon upang maghatid ng inklusibong pag-unlad? Paano susugpuin ng mga grupo o institusyong nabanggit ang kahirapan gayong ang pagsugpo dito, ang pagkakaroon ng ganap na pag-unlad, ay nangangahulugan nang paghinto ng mga gawain o proyektong nagbibigay sa kanila ng kabuhayan? Hindi kaya ang pag-unlad ay lumilikha ng mas maraming problema kaysa sa tinutugunan nitong pangangailangan?

Walang katapusang tanong ang maaari nating likhain mula sa mga isyu at hamon sa pagpapaunlad ng pamayanan. Kaya maaaring ipokus ang ating mga tanong sa ganito: angkop ba sa kamalayan ng indibidwal o pamayanang binabago o pinauunlad ang mga namamayaning kamalayan sa pagpapaunlad ng pamayanan? O magkatugma ba ang kamalayan ng naghahatid ng pag-unlad sa kamalayan ng indibidwal o pamayanang pinauunlad? Para mas pokus, ang kamalayan ba ng naghahatid ng pag-unlad ay akma sa kamalayan ng pamayanan o individual na kanyang tinutulungang o sinasamahang umunlad? Naitanong ko ito sapagkat tila may iskandalong nangyayari dahil sa patuloy na lumalaking diskoneksiyon sa pagitan ng hinahangad na pag-unlad at sa nagaganap na realidad. Dahil dito, tila may pangangailangan na muling tingnan ang mga hulagway o metapor ng mga kamalayan na may kinalaman sa pag-unlad sa sapagkat nagaganap lamang ang pagkilos o pagbabago, ayon sa isang paham, batay sa kung ang hulagway ng pagkilos o pagbabago ay akma sa hulagway o hulma ng kamalayan mayroon sa isang indibidwal o pamayanan (Lakoff 2004).

Pangangailangan ng Muling Paghuhulma sa Hulagway ng Pagpapaunlad ng Pamayanan

Ayon kay George Lakoff (2004), isang dalubhasa sa larangan o siyensiya ng Kognitibo at Wika kung saan siyentipikong pinag-aaralan ang relasyon ng dalawa, ang utak ng tao ay katulad ng isang video camera na nirerekord ang bawat nakikita sa bawat frame o hulmahan na mayroon sa imbakan nito ng mga imahe. Kung kaya’t ang tao ay nag-iisip ayon sa frame o hulma na nakapaloob sa kanyang isip. Ang hulmang ito ang nagsasabi kung ano ang ating nanaisin, paplanuhin, gagawin at pahahalagahan mabuti man ito o masama. Kung kaya’t kailangan, dagdag ni Lakoff na mayroong patuloy na paghuhulma o reframing upang magkaroon ng pagbabago. At dahil ang wika ang nagbubukas ng mga hulma o metapor sa ating isip, kailangan din magkaroon ng mga bagong wika, bagong kahulugan, bagong metaphor upang mapakilos ang mga tao nang iba sa kinagawian nito.

Mahalaga ang muling paghuhulma sapagkat, kung tama si Lakoff (2004), bawat salita na ating binibitiwan ay nagmumula sa isang metapor, hulagway o hulma mula sa ating kamalayan. Halimbawa, kung ang pakahulugan natin sa kaunlaran ay ang pagkakaroon ng mga modernong imprastrakturang pangsosyal, pangkabuhayan at pangpulitikal, ang mga ito lamang ang magiging batayan ng ating mga pag-uusap at pagkilos kahit na ang mga pag-uusap at pagkilos na ito ay nakakapinsala sa kalikasan, ugnayan ng mga maybuhay at ispirituwalidad ng karamihan lalo na ng mga katutubo, at pagkakaroon ng mga kumpol na barong-barong sa tabi ng mga riles, gilid ng mga estero, loob ng sementeryo at ibabaw ng mga dalampasigan.

Mahalaga rin ang panibagong paghuhulma sapagkat ang mga tao ay kumikilos hindi batay sa kung ano ang Totoo o Tunay kundi batay sa kanyang mga pagpapahalaga kahit na ito ay hindi pabor sa pansariling kagalingan (Lakoff 2004). Ibig sabihin, hindi lang sapat na ipaliwanag ang kaunlaran katulad ng mga nabanggit sa itaas. Kinakailangang ito ay nakatali o nakaugnay sa pagpapahalaga at pansariling kagalingan ng mga tao upang maabot o marating ang antas ng kaunlaran na minimithi.

Ilan sa mga halimbawa nang mga hulagway na kailangan ng muling paghuhulma ay ang mga hulagway pangkomunikasyon, papel ng mga manggagawa ng kaunlaran at punto de bista sa diskurso ng pagpapaunlad ng pamayanan.

Hulagway Pangkomunikasyon sa Pagpapaunlad ng Pamayanan

Isang Hesuwita na nagngangalang Pedro Murillo Velarde ang dumating sa Filipinas noong ika-18 siglo at sumulat ng kanyang naobserbahan sa paraan ng mga Indio sa pakikipag-usap. Aniya, kapag ang mga Indio ay tinatanong, sumasagot sila ng ‘Oo’ o ‘Hindi’ kahit hindi nila lubos na naiintidihan ang sinasabi ng dayuhang kausap. Kung kaya’t sila ay nagtataka subalit natutuwa na napakaraming Indio at kababaihan ang nagtitika, nangungumpisal, nangungumunyon pagkatapos ng pangangaral o sermon na hindi naman nila naiintidihan dahil ito ay ginaganap sa wikang Latin (Velarde 1749: 30-44 na nabanggit sa Maggay 2002: 10-11). Sa aking palagay ay totoo ito sa kasalukuyang diskurso ng pagpapaunlad ng pamayanan. Ang mga tao ay sumasagot lang ng ‘Oo’ o ‘Hindi’ kahit hindi nila lubos na naiintindihan ang mga wika o termino na ginagamit ng mga nagtataguyod ng pagpapaunlad ng pamayanan, indibidwal man ito o samahan, sapagkat mas mahalaga sa kanila ang pakinabang na makukuha dito. (Mainam din sana tukuyin kung naiintindihan din ng lubos ng mga nagtataguyod ng pagpapaunlad ng pamayanan ang mga wika o termino ng ginagamit nila sa paghahatid ng transpormasyon. Subalit wala nang panahon ang mag-aaral na ito para galugarin pa ang interesanteng isyu na ito.)

Si Melba Maggay, sa kanyang aklat na Pahiwatig: Kagawiang Pangkomunikasyon ng Filipino, ay nagsabi na ang mga gawing pangkomunikasyon ng mga Filipino, sinasabing “high context” o hindi direkta, ay taliwas sa gawing pangkomunikasyon ng mga Kanluranin na tinatayang “low context” o direkta. Sa huli, ang gawing pangkomunikasyon ay tahas, payak, at nakabatay sa lantad na Kodigo at panuntunan. Ganito sila sapagkat ang kanilang lipunan ay hinubog kamakailan lamang o melting pot ng mga kultura kumbaga. Sa Filipino, ang gawing pangkomunikasyon ay maligoy, sadyang hindi tuwiran at nagkakaunawaan gamit lamang ang pakiramdam. Ganito ang Filipino sapagkat ito ay may mataas na pagbabahaginan na hinubog ng mahabang panahon (Maggay 2002).

Ano kung gayon ang diskonek sa hulagway pangkomunikasyon sa diskurso ng pagpapaunlad ng pamayanan?

‘Mas magandang buhay” o “better life” ang namamayaning kahulugan at layunin ng debelopment (Pete & Hartwick 2009 1). Kung kaya’t lahat ng pamamaraan sa pagpapaunlad ng mga pamayanan ay patungo sa pagkakaroon ng ‘mas magandang buhay’ ng mga indibidwal at pamayanan. Subalit kung ano ang ‘mas magandang buhay’ na ito ay madalas nakabatay sa Kanluraning hulma: pagkakaroon ng mas higit na yaman, kapangyarihan at karunungan. Kaya dito pumapasok ang mga diskurso sa pagpapaunlad ng pamayanan ang mga usapin ng access sa yaman, empowerment ng mga mahihina o walang kapangyarihan at conscientization o pagmumulat ng mga pamayanan. Subalit sa mahigit kalahating siglo ng ganitong diskurso mas dumami ang mahihirap na mga tao at pamayanan. Bakit kaya? Ang dahilan marahil ay ito: Hindi akma ang hulmang ito sa hulagway ng kamalayan ng mga Filipino. Kung ganoon, ano ang hulagway ng pag-unlad sa kamalayang Filipino?

Epiko ni Tulalang

Sa yugtong ito, sulyapan natin ang isang sinaunang epiko na itinuturing na nalikha bago pa man dumating ang mga Kastila, ang epikong Tulalang ng mga Manobo. Si Tulalang, panganay ng anak ang mag-asawang mahirap at ang bida sa epiko, ay pumunta sa kagubatan upang maghanap ng bunga ng ratan na kanilang kakainin. Siya ay nakasumpong doon ng matanda na nagbigay sa kanya ng kahilingan na mangyari anuman ang naisin niya at ng kanyang tatlong kapatid. Sa kanyang pagbabalik, siya at kanyang mga kapatid ay nanagana at nagpatayo ng isang “torohan” o napakalaking bahay. Dahil dito sila ay nabantog sa buong kapuluan, ang iba’t ibang tribu ay lumapit sa kanilang tahanan upang pumailalim sa kanilang kapangyarihan. May mga halimaw na sumalakay sa kanilang ‘torohan’ subalit buong giting na nakipaglaban si Tulalang at kanyang mga kapatid hanggang magtagumpay. Isang araw, iniutos ni Tulalang sa lahat na manalangin sa loob ng apat na buwan upang bumaba ang ‘sarimbar’ na galing sa langit na kanilang sasakyan paakyat upang doon na manirahan. Pagkatapos nito, ang mga kapatid ni Tulalang at ang lahat ng mamamayan niya ay naging maligaya sa kalangitan at nagtamo ng buhay na walang hanggan (Villanueva & San Miguel1997).

Hindi nabanggit sa epiko ang salitang kaunlaran o mga kaugnay na salita nito. Subalit ang salitang kasaganaan at kaligayahan ay mababasa sa kuwento. Kakabit ng mga hulagway na ito ang pagkakaroon ng malaking bahay o tahanan. Dahil sa pagkakaroon ng malaking bahay o torohan, kaya lumapit ang mga karatig tribu upang pasakop sa kapangyarihan ni Tulalang. Kaya pati sila ay kasamang nanirahan ng maligaya sa kalangitan. Kung saan man ang ‘kalangitang’ ito, doon ay may ilog at maaring mapangasawa ng mga taga-lupa tulad ni Tulalang ang mga kadalagahan doon. Subalit ito ay paglihis na sa paksa. Nais ko lang iugnay na sa isang mahirap na katulad ni Tulalang, ang kaunlaran o mas magandang buhay ay nakapaloob sa hulagway ng kasaganaan na ang kongkretong ekspresyon ay ang pagkakaroon ng isang malaking bahay at ang metapor ng kaligayahan ay makalangit na lugar nang paninirahan.

Interesanteng malaman na ang mga hulagway ng bahay o tahanan bilang kongkretong kapahayagan ng kasaganaan ay nakapaloob pa rin sa kasalukuyang kamalayan ng mga Filipino.

Kagalingang Hangad ng mga Filipino

Sa isang sarbey na pananaliksik ng UP-CIDS noong 1997 na pinamagatang The Measurement of Filipino Well-being, lumitaw na sa 102 mahalagang bagay na tinukoy ng mga kalahok, ikapito (7th) sa mga pinahahalagahan ng mga Filipino ang pagmamay-ari ng bahay na umani ng 98.6 na bahagdan. Ang unang anim ay ang mga sumusunod: respeto mula sa pamilya, pananampalataya sa Diyos, pagiging Filipino, panalangin at pagninilay, pagmamahal ng magulang at mga kapatid, at regular na pagkain (Sycip, Asis, Luna 1998).

Kung susuriin natin ang mga bahagi ng isang tahanan, karaniwan nating makikita na mayroon itong bubong, dingding, bintana, pintuan, sala, kusina, hapag kainan, palikuran o batalan, silid tulugan at dambana o altar. Kahit isang pinakapayak na tahanan na ang buong bahay ay isang silid lamang o mayroon lamang nang unang apat na bahagi, ang buong silid o bahay mismo ang nagiging sala, kusina, kainan, palikuran, tulugan, libangan at altar ng isang pamilya. Kung kaya’t masasabi ko na ang kagalingan o well-being ng isang pamilyang Filipino ay nakaugnay mismo sa kanyang tahanan. Ang respeto mula sa magulang at pagmamahal ng magulang at kapatid ay higit na naipapamalas sa mga gawi, ugnayan, sistema at kultura mayroon sa loob ng tahanan. Ang pananampalataya at panalangin at pagninilay ay nakaugnay sa mga altar o dambana na madalas ay nasa isang sulok ng tahanan. Ang pagiging Filipino ay maaari rin ipamalas sa uri ng istruktura ng at wika na ginagamit sa loob ng bahay. Ang regular na pagkain ay niluluto sa kusina at inihahain sa hapag-kainan.

Ang iba pang pangunahing bagay na mahalaga sa mga Filipino sa lumitaw sa pag-aaral na ginawa ng UP-CIDS (Sycip, Asis, Luna 1998) ay nakaugnay din sa mga bahagi ng tahanan. Ang kaligtasan mula sa krimen o kasamaan (8th) ay nakaugnay sa matibay na dingding, bubong pintuan at bintana ng isang tahanan. Ang pagmamahal ng mga anak (10th), magandang relasyon sa asawa (14th) at magkasama ang mga anak (15th) ay higit na matutunghayan sa loob ng isang tahanan at pinagtitibay ng kahit na anong bahagi nito. Ang kapayapaan ng isip (12th) ay nakaugnay sa silid-tulugan bagamat sa akin minsan ito ay mas nararanasan ko sa loob ng aming palikuran. Ang mahabang buhay (11th) ay nakaugnay sa tibay ng tahanan at ugnayang nakapaloob sa loob nito. Ang makagawa ng mabuti sa kapwa (13th) ay nakaugnay sa sala kung paano mo siya pakiharapan, sa libangan kung paano mo siya aliwin o hapag-kainan kung paano mo siya busugin.

Maaaring ipalagay na maari lamang malikot ang aking imahinasyon kaya nakikita ko ang mga bagay na hindi naman direktang sinasabi doon sa sarbey. Kung ganoon, nais kong ibahagi pa ang isang kuwento.

Larawan ng Buhay na Ganap at Kasiya-siya

Tatlong taon na ang nakalipas, isang grupo mula sa maralitang pamayanan sa Lungsod ng Kalookan ang sumailalim sa pagsasanay na pinangasiwaan ko noon. Ang grupong ito ay mga lider at kasapi ng isang simbahan na tinawag nilang Komunidad ng Simpleng Simbahan sa Bagong Silang (KSSBS). Ang pagsasanay, tinawag na Sertipiko sa Holistikong Ministeryo, ay tumagal ng sampung buwan tuwing araw ng Sabado.

Ang pagsasanay ay nagsimula sa isang tatlong araw at dalawang gabi na oryentasyon. Binigyang diin sa oryentasyon na ang holistikong ministeryo ng simbahan ay nakaangkla sa metapor na ‘buhay na ganap at kasiya-siya’ na hango sa Juan 10:10. Bago natapos ang oryentasyon, puminta ang mga kalahok ng isang larawan ng isang pangarap kung saan makikikita ang isang ‘buhay na ganap at kasiya-siya’.

Sa larawan ng isang ‘buhay na ganap at kasiya-siya’ (tingnan ang Paglalarawan sa susunod na pahina) ay makikita, mula sa paliwanag ng mga kalahok, ang isang tahanan na may tibay (sinasagisag ng hugis V na bubong upang kayanin ang maiimbak ng tubig mula sa ulan), kaliwanagan (sinasagisag ng ilaw), kabusugan (sinasagisag ng hapag kainan na may nakahaing kanin), maayos na kalusugan (sinasagisag ng first aid kit), kaluwagan (sinasagisag ng mga dingding na malaki pa sa mga puno), kapahingahan (sinasagisag ng duyan), ang pananampalataya ay nakikita ng iba (sinasagisag ng ‘SALITA’ sa labas ng tahanan), ligtas sa kasamaan (sinasagisag ng kawalan ng bakod), maligayang pamilya (sinasagisag ng 3 bata at dalawang matanda na naglalaro sa bakuran) at makakalikasan (sinasagisag ng mga puno at halaman sa bakuran).

Pansinin na ang mga paliwanag sa mga sagisag ng bahagi ng tahanan sa larawan ng isang ‘buhay na ganap at kasiya-siya’ ay hindi nalalayo sa mga tinukoy na pinahahalagahang kagalingan ng mga Filipino batay sa pananaliksik na kinomisyon ng UP-CIDS noong 1997 (Sycip, Asis & Luna 1998). Ayaw ko sabihin na ito ay malaking pagkakataon lamang subalit malaki ang posibilidad na ang pagkakaroon ng tahanan bilang lokus ng diskurso sa pagpapaunlad ng pamayanan ay tila nakatagong hulma sa kamalayang Filipino, na ang kaunlaran ay nakikita sa pagkakaroon ng higit pa sa isang tahanan. Isang propesor halimbawa ng tanyag na pamantasan ang may sarili nang bahay subalit kumuha pa rin ng isang yunit ng kondo para sa personal na espasyo. Isang pangulo, bagamat walang asawa at anak, ng isang pangkaunlarang samahan ang nagmamay-ari ng tatlong kondo. May pinsan akong OFW at kapatiran sa simbahan na ang asawa ay OFW din ay parehong inilagak ang kanilang kita sa pagbili ng mga bahay. Subalit ang mga ito ay isa na namang paglihis sa pangunahing paksa at maaaring suriin sa ibang pagkakataon.

http://thumbs.webs.com/Members/viewThumb.jsp?siteId=67613907&fileID=352500136&size=square 

Balik tayo sa metapor na pangarap ng KSSBS. Ang metapor na ito ay niyakap ng buong kasapian ng KSSBS kung kaya’t sa kanilang Pangitain na nilikha noong nakalipas na taon ay mababasa ang mga sumusunod:

Nais naming makita ang mga ito pagkatapos ng 10 taon: sama-samang nagnenegosyo, nagtatrabaho, nagpapaaral ng mga anak, nagmamalasakit sa komunidad, nagmamay-ari ng bahay at lupa at lumaya sa pagkakautang upang ipahayag ang aming matingkad at simpleng patotoo bilang pamayanan ng Diyos (ang Italics ay sa akin).

Sa kasalukuyan, bukod sa sama-samang pagnenegosyo sa pamamagitan ng isang bigasang kooperatiba at sama-samang pagpapaaral ng tatlong kabataan sa kolehiyo, isang kasapi ng KSSBS ang naghandog ng kanyang 180 metro kuwadrado na lupa upang tayuan ng tatlong palapag na gusali upang maging tahanan ng anim na pamilya na nakatira sa tabi ng sementeryo, kanal at mga delikadong lugar.

Bilang pagwawakas sa bahaging ito, nais kong ulitin ang pangangailangan na muling ihulma ang mga hulagway pangkamunikasyon sa pagpapaunlad ng pamayanan ‘upang makapasok ito sa kamalayan ng mga Filipino anuman ang kanyang etniko o kulturang kinamulatan’ (Maggay 2002). Nais ko ring bigyan diin na ang mga hulagway natin ng kahulugan ng kaunlaran ay isa lamang sa mga usapin na nangangailangan ng muling paghuhulma sa mga hulagway pangkomunikasyon sa larangan ng pagpapaunlad ng pamayanan. Matapos kong sabihin ito, tunghayan naman natin ang pangangailang muling ihulma ang hulagway ng isang manggagawa ng kaunlaran.

Hulagway ng Manggagawa ng Kaunlaran sa Pagpapaunlad ng Pamayanan

Ang bawat lipunan ay nahahati sa sa iba’t ibang uri. Halimbawa, ang sinaunang lipunan ng mga Filipino ay bago dumating ang mga Kastila ay nahahati sa Datu, Timawa at Alipin. Subalit ang pagkakahating ito ay hindi sa anyong tatsulok tulad ng istraktura ng kasalukuyang lipunan kundi hugis pabilog na nangangahulugan ng mas egalitaryang lipunan. Ang pagkakahating ito ay ayon sa angking kakayahan at papel na itinalaga sa bawat isa ng pangkat na kinabibilangan at hindi ayon sa taglay na yaman at kapangyarihan. Kahit sa sinaunang Kanluranin na lipunan na inilarawan ni Plato sa kanyang aklat na The Republic, ang lipunan ay nahahati sa Hari, Malaya (Guardians) at Alipin (serfs). Subalit sa aking palagay, ito ay bunga ng pangangailangan na panatilihin ang kaayusang panlipunan at hindi bunga ng taglay na yaman at kapangyarihan. Kung kaya’t mayroong mga kuwento na ang isang timawa/malaya o alipin/serf ay maaaring maging datu/hari sapagkat siya ay may kakayahang kailangan ng kanyang pamayanan o kaharian. Subalit sa pagdaloy ng kasaysayan, tila namayani ang gitnang uri sa paghahatid ng pagbabago o pag-unlad ng lipunan at mag sibilisasyon. Dahil dito lumitaw ang kasabihang ‘ang gitnang uri ang namamahala sa lagusan ng mga sibilisasyon’. Ako ay naniniwala na ang gitnang uri din ang namamahala sa kaunlaran, sa pangkalahatan, partikular sa pagpapaunlad ng mga pamayanan. Subalit bago tayo magpatuloy, maiksi nating suriin muna ang diskurso sa mga uri.

Sa modernong panahon, ang pag-uuri ng mga tao ay nakabatay ayon sa taglay na yaman o kita. Ito ay nagsimula sa pag-aanalisa ni Karl Marx na ang mga tao ay nahahati ayon sa posisyon nito sa proseso ng produksiyon. Ang mga mangagawa, halimbawa, ay mababang uri sapagkat wala itong taglay na yaman maliban sa kanilang lakas-paggawa habang ang iilan na kapitalista ay mataas na uri sapagkat sila ang nagmamay-ari ng yaman o kapital at teknolohiya na nagpapatakbo sa produksiyon. Ito rin ang linya ng pagsusuri sa mga suliraning panlipunan sa mahabang panahon ayon kina Jane Pilcher & Imelda Whelehan (2004).

Ngunit simula noong dekada 70 hanggang kasalukuyan, may ilang pumuna tulad nina Paluski at Waters (1996) na hindi sapat na tugon sa mga suliraning panlipunan tulad ng kawalan ng pagkakapantay-pantay ang pagsusuri na batay sa pag-uuri ng mga tao ayon sa taglay nitong yaman o papel sa proseso ng produksiyon sapagkat hindi naman ito nagbibigay o kinikilala ng mga tao bilang kanilang pagkakakilanlan o identidad. Bukod dito, ang pag-usbong ng mga feministang pananaw na nagsasabing binalewala ng Marxistang pag-aanalisa ang ugnayan ng mga kasarian (Walby 1990) sa pag-uuri nito ng mga tao ayon sa proseso ng produksiyon at ang pagragasa ng postmodernong pagtingin na nagbigay diin sa pagkakaiba (differences ) at pluralidad (diversities) ng mga tinig ay nagsantabi sa anumang ideya ng uri o “collectivities, such as class” (Bradley 1996: 3) ay lalong nagpalakas sa mga tinig na pumupuna sa kahinaan ng pagsusuri ayon sa paghahati sa mga tao sa mababa, gitna at mataas na uri.

Subalit sa kabila ng mga tuloy-tuloy na pagpuna sa kahinaan ng pag-aanalisa ayon sa uri, mayroon pa rin mga manunulat tulad ni Anthias (2001 na nabanggit sa Pilcher & Whelehan 2004) na itinutulak ang pag-uuri ng mga tao ayon sa yamang taglay bilang isa sa tatlong ugat (ang dalawa pa ay pagsusuri ayon sa mga kasarian o katauhan at pagsusuri ayon sa etnisidad) nang pagkakaroon nang hindi pagkakapantay-pantay ng mga tao sa lipunan. Si Delamont (2001 na nabanggit nina Pilcher & Whelehan) ay kumalap ng mga ebidensiya upang patunayan ang kanyang paniniwala na hindi gender kundi uri (class) na kinabibilangan ang nanatiling pangunahing anyo ng hindi pagkakapantay-pantay ng mga tao sa lipunan.

Sa mga bansang nagkaroon ng transisyon mula awtokratikong pamahalaan tungo sa demokratiko at merkadong ekonomiya—mapa-Asya, Latin Amerika at Silangang Europa, may naganap na pagsasalin o pagbabahagi ng kapangyarihang pulitikal mula sa mga rehimeng diktador patungo sa mga mamamayan nito lalo sa gitnang uri. Subalit walang pagsasalin o pagbabahaging nangyari sa mga kamkam na yaman na hawak ng iilan bagkus ay lalo pa itong pinalakas at pinalawak (Girling 1996: 13). At sa transisyong ito, ang gitnang uri ang higit na nakinabang sapagkat sila ang nagsilbing “fixer” kung saan pupunta ang yaman na ibinabahagi ng mga mas mayayaman at mas makapangyarihan ito man ay mapanegosyo o paglingap sa mga mahihirap na ginagawa ng mga NGO at nagsisilbing “importer” ng mga pinakatalentadong indibidwal mula sa mababang uri at “exporter” ng mga bagong elitista sa mataas na uri (Girling 1996: 54; Raynor 1967: 4).

Dahil dito, pragmatismo, materyalismo at indibidwalismo, ayon kay Girling (1996), ang mga pangunahing pagpapahalaga ng mga naging bahagi ng gitnang uri at nagsantabi sa dangal, katanyagan at kahalagahan ng komunidad na dati nilang kinabibilangan. Kung kaya’t ang isyu ng katarungan at kalayaan, bagamat may mallit na bilang ng mga progresibo sa gitnang uri na tunay ang paghangad ng mga ito lalo na ang mga kabilang sa mga CSO, ay nakatali sa kung sino ang naghahangad ng mga ito. Ito marahil ang dahilan kung bakit ang gitnang uri ay binigo ang panawagan na ito ay lumikha ng isang sistemang pulitikal na magiging alternatibo sa sistemang pulitikal na pinatatakbo ng mga aristokrat at panginoong maylupa (Middle Class in Politics [MCP] n.d: 2). Dagdag na dahilan ang pagyakap ng gitnang uri sa mga pagpapahalaga sa kapangyarihan, dangal at kaayusan ng grupong mataas na uri kapalit ng kanilang pagtalikod sa mga pagpapahalaga at papel sa proseso ng produksiyon (Aewsriwong n.d. na nabanggit sa Girling 1996; Balibar and Wallerstein 1988/1991: 137-38 ). Dahil sa amalgamasyon na ito sa mga pagpapahalaga, mahirap hanapin ang linya o pagkakaiba ng mataas na uri sa mataas na dulo ng gitnang uri at mahirap din ilarawan ang pagkakaiba ng linya sa pagitan ng nasa mababang dulo ng gitnang uri at mga mangagawa (Raynor 1967).

Sa puntong ito nais kong ulitin na ang namamayaning diskurso sa pagpapaunlad ng pamayanan na ‘mas magandang buhay’ at namamayaning istratehiya upang maganap ito tulad ng pagkakaroon ng access sa yaman, empowerment ng mga mahihina o walang kapangyarihan at conscientization o pagmumulat ng mga pamayanan ay nagbubuhat sa mga pagpapahalaga ng gitnang uri sapagkat ito ay batay sa kanilang kongkretong karanasan sa modernong panahon. Subalit dahil ang kaunlaran ay patungo sa pagkakaroon ng ‘mas magandang buhay’ (pansinin ang italics) at hindi malinaw kung anong yugto ito maabot, wala ring katapusan ang paghahangad na magkamal ng yaman, kapangyarihan at karunungan. Walang paghinto. Walang Pagbabalik. Napansin na ito noon ni Ledesma (1997), na kabilang sa gitnang uri, nang isiwalat niya kung paano ang kanyang mga kasamahan sa gitnang uri na lumahok sa EDSA 1 ay naupo sa kapangyarihan ay naging ganid sa kapangyarihan at nasilaw sa kayamanan. Ang mga manggagawa ng kaunlaran sa panig ng mga CSO ay kinalimutan din ang tunay na pakay o misyon ng kanilang ginagawa upang mas pagtuunan ng pansin kung paano magiging sustenable ang kanilang organisasyon at lumaki ang kanilang kita. Gayon din ang nangyari sa mga karaniwang tao na tinulungan ng mga CSO na umunlad sa buhay. Patuloy sila sa pagkamal ng kaunlaran at nilimot na ang moral na responsibilidad na tulungan ang mga nangangailangan. Walang paghinto. Walang Pagbabalik.

Nais ko linawin na hindi ko sinisisi ang gitnang uri sa matinding kahirapan ng dinaranas ng mga pamayanan sa kasalukuyan. Kung paanong malaki ang naging papel ng mahirap na si Tulalang sa pagkakaroon ng buhay na masagana at maligaya ng kanyang mga kababayan, kasinglaki rin nito ang papel na gagampanan ng gitnang uri upang maging masagana at maligaya ang mamayang Filipino. Subalit upang magawa ito ng gitnang uri, kailangan nang muling paghuhulma sa papel na ginagampanan nila bilang daluyan ng kaunlaran. Kaya nais ko kayong muling dalhin isa pang sinaunang epiko bago tayo ‘nadiskubre’ ni Magellan na isa ring burgis at kung saan ang mga Muslim ay mga dayuhan pa lamang.

Ang Epiko ni Ulangian

Si Ulangian ay isang karaniwang tao subalit mahusay na mandirigmang Bagobo. Dahil sa husay niyang taglay sa pakikipaglaban sa mga dayuhan, siya ay naging tanyag sa kaharian at naging malapit sa hari. Subalit sa kabila ng kanyang naabot na posisyon, hindi niya nakalimutan ang pagtanaw ng utang na loob sa kanyang mga kasama noon. Nagpatuloy siya sa pagmamahal at pag-aalaga sa kanila. Tinulungan niya pati ang mga mahihirap niyang kababayan. Minsan, may isang dambuhala ang kumakain ng tao sa labas ng kaharian. Siya ang ipinadala ng Hari upang sugpuin ang halimaw. Nagtagumpay naman siya kahit na nasugatan. Dahil dito nagkaroon ng kapayapaan ang kaharian. Si Ulangian ay ginantimpalaan ng hari na mapangasawa ang anak nitong prinsesa. Sila ay namuhay na marangal at masagana (Villanueva & San Miguel1997).

May mahirap. May karaniwan. May hari. Kung paanong si Tulalang ay nakamit ang kapangyarihan matapos siyang maglakbay sa loob ng kagubatan at nakatagpo nang isang matanda na nagbigay nito sa kanya, si Ulangian bilang karaniwan o bahagi ng gitnang uri ay may likas na kakayahan: ang pagiging mandirigma. Subalit sa pagtatamo ng kasaganaan para sa kanilang sarili at bayan o kaharian, pareho silang naglakbay palabas ng kanilang pinanggalingan at bumalik sa kanilang pinagmulan taglay ang natapuang yaman at kapangyarihan. Ang ganitong hulagway ng paglikas at pagbabalik ay matingkad na matingkad pa sa pampamilya at pambansang karanasan ng mga Filipino.

Jose Rizal, Ninoy Aquino at OFW

Si Jose Rizal ay naglakbay papuntang Europa, nagkaroon ng mga bagong kakayahan at Kaalaman, hanggang maisulat niya ang Noli Me Tangera at El Filibusterismo. Piniling bumalik sa Filipinas sa kabila ng panganib at banta sa buhay bunga ng kanyang mga sinulat. Bunga nito, hindi maikakaila ang laki ng kanyang impluensiya sa kamalayan ng mga Katipunero kung kaya’y ang kanyang kamatayan at sinulat na aklat ay naging inspirasyon ng Katipunan napalaya ang bansa mula sa mga Kastila. Si Ninoy Aquino ay may katulad na kuwento naglakbay mula sa kanyang bayan patungong piitan hangang Estados Unidos habang nilalabanan ang Batas Militar. Sa kanyang Pagbabalik, ang kanyang kamatayan ang nagsilbing mitsa upang makalaya ang bansa mula sa kamay na bakal ng isang Pangulong Diktador. Ang mga OFW ay lumabas ng bansa. Ang kanilang mga ibinabalik ng dolyares ang nagliligtas sa ekonomiya ng bansa at nag-aangat sa kahirapan ng kanilang mga pamilya na iniwan.

Sa usapin ng pagpapaunlad ng pamayanan, kapag may nag-uusap tungkol sa pagpapaunlad ng pamayanan, tiyak na tiyak ko na ang pamayanan na kanilang pinag-uusapan ay hindi kanilang pamayanan kundi ang pamayanan ng iba. Maaari nating sabihin na nasa proseso pa nang paglalakbay ang mga nag-uusap na mga manggagawa ng debelopment. Naturalisa lamang na ang pag-uusapan nilang komunidad ay hindi ang komunidad na kanilang pinanggalingan. Maaaring meron na subalit dahil wala pa akong nakilala o narinig o nabasa na matapos ang kanyang paglalakbay at pagkamal ng yaman, kapangyarihan at karunungan ay bumalik at ibinahagi niya ito sa pamayanan na kanyang pinanggalingan. Isang propesor sa pagpapaunlad ng pamayanan ang dumadaing na halos lahat ng mga dalubguro sa pagmantasan ng pagpapaunlad ng pamayanan ay halos lahat consultant. Halos walang bumabalik sa komunidad. Bakit kaya? Sapagkat sa pagiging consultant ay naroon ang pagkamal ng yaman, kapangyarihan at karunungan at nagiging tax shelter na lamang ang pag-aabot ng tulong sa mga maralitang pamayanan.

Dahil dito, paano mo aasahan ang isang manggagawa sa pagpapaunlad ng pamayanan na magmamalasakit o ibibigay ang buhay sa pamayanan katulad ng mga naorganisa niyang tao gayong hindi naman talaga siya tagaroon sa pamayanan. Kung kaya’t hindi nakakapagtaka na matapos ang kanyang matagumpay na pag-oorganisa ng mga pamayanan at pagsasagawa ng mga proyektong pangkaunlaran ito ay nagtapos sa kabiguan (Ledesma 1997). Mayroon lamang tayong mga maliliit at maiiksing tagumpay subalit wala pa ring maipakita na pamayanan na lubos na nabigyan ng kasaganaan.

Paano natin hihikayatin na tularan si Ulangian ng mga gitnang uri na siyang ‘fixer’ kung saan dapat pamunta ang pondo na para sa kaunlaran? Paano natin mahihikayat ang mahihirap na nakalabas na sa kanilang maralitang papamayanan na pinanggalingan na tularan si Tulalang? Paano huhubugin ang mga ‘importer’ at ‘exporter’ ng uri na tigilan na ang walang katapusang pagkamal yaman, kapangyarihan at karunungan bagkus ay bumalik naman sa pamayanan na kanilang pinaggalingan, yakapin muli ang kinamulatang pagpapahalaga at pagmalasakitang muli ang kanyang nakaraan? Makakatulong marahil ang muling paghuhulma sa kanilang punto-de-bista o pagtingin sa kaunlaran at pamayanan.

Hulagway ng Punto-de-bista sa Pagpapaunlad ng Pamayanan

Ang punto de bista (Standpoint) ay nagpapahiwatig na ang isang ideya o pananaw sa isang bagay ay naiimpluwensiyahan ng angulo o posisyon ng kinalalagyan ng tumitingin (Pilcher and Whelehan 2004: 163) o pagtukoy ng isang matuwid at siyentipikong paraan para sa interpretasyon at pagpapaliwanag ng kairalan ng buhay at lipunan (Harding 1986: 26). Sa pagpapaliwanag ng mga punto-de-bista sa pag-unlad, nais kong hiramin ang lente na ginamit ni Zeus Salazar (1974/2000) sa pagpapaliwanag sa mga pananaw pangkasaysayan tulad ng mga sumusunod: Pangkanila, Pangkami at Pantayo.

Pangkanilang Pagpapaunlad ng Pamayanan

Sa punto-de-bistang ito ng pagpapaunlad ng pamayanan, ang pag-unlad at pamayanang tinutukoy ng mga nag-uusap ay hindi ang kanilang pamayanan kundi ang sa iba. Ang pag-unlad ay magaganap lamang kapag ang mga nag-uusap ay may gagawin tulad ng pagdadala ng mga makabagong teknolohiya, pagbubuhos ng kapital at pagpapadala ng kanilang mga teknokrat sa mga bansa o pamayananng tradisyunal o papaunlad pa lamang. Mas kilala ito sa tawag na Teorya ng Modernisasyon. Inaakala nito na iisa lamang ang daan tungo sa pag-unlad—tularan ng mga hindi maunlad na pamayanan ang daan na tinahak ng mga maunlad na lipunan. Ang mga tao sa hindi maunlad na pamayanan ay kailangan magbago ng mga pagpapahalaga na angkop para sa isang papaunlad ng pamayanan (Rostow 1960; Inkele 1969).

Dahil dito, sinisikap ng mga teknokrat o organisador nito na makapag-organisa ng mga grupo na magtataguyod ng pagkakaisa at kooperasyon upang makontrol ang mga serbisyo ng gobyerno at mga pribadong ahensiya tulad ng mga pagsasanay o seminar sa mga teknolohiyang pansakahan, kooperatiba, atpb. Ang ganitong pamamaraan ay madalas humantong sa pormasyon ng mga samahan ng mga magsasaka o mangingisda o kaya samahang pangkabataan, pangkababaihan at iba grupong magkakauri ang interes (Third World Studies Center [TWSC]1990).

Sa pagtinging ito, iisa lang ang kailangan ng tradisyunal o hindi modernong pamayanan. Ito ay walang iba kundi ang kaunlaran. Subalit kung ano ang kaunlarang ito ay hindi malinaw kung ano. Sa mga nabasa kong literatura walang nakapagsabi kung kelan ang yugto na masasabi na naabot na ang kaunlaran sapagkat ang kaunlaran o debelopment ay nangangahulugan nang ‘mas magandang buhay’ para sa lahat (Pete & Hartwick 2009:1, ang italic ay sa akin). Ibig sabihin, ang namamayaning konsepto ng kaunlaran ay isa lamang retorika ng isang indibidwal o bansa para magkamal ng yaman at kapangyarihan nang walang hangganan kung kaya’t ito ay bulag sa usapin ng pagkakaroon nang hindi pagkakapantay-pantay sa lipunan.

Pangkaming Pagpapaunlad ng Pamayanan

Sa punto-de-bistang ito, ang pamayanang tinutukoy ng mga nag-uusap dito ay ang mismong komunidad na kanilang kinabibilangan at pag-unlad na mayroon sila upang ipaunawa o ipabatid sa mga tagalabas o hindi kabilang sa kanilang pamayanan. Pinanghahawakan nito na kahit ang kanilang pamayanan ay tradisyunal, hindi ito nangangahulugan na hindi sila maunlad. Naniniwala ito na ang kahirapan na kanilang nararanasan ay hindi bunga ng kawalan ng makabagong teknolohiya, kapital, o modernistang teknokrat sa kanilang ekonomiya kundi bungang kaalinsabay ng kaunlarang ipinilit sa kanila (Frank 1969). Ang mga teorya tulad ng Dependency at World-systems ay pasok sa katergoryang ito. At dahil ang tingin nito ay walang masama sa pagiging tradisyunal na lipunan o pagiging mabagal ang daloy ng iral na pag-unlad nito, nakatuon ito sa pagpuna sa mga Pangkanilang Pananaw ng Pag-unlad na mapanghimasok (intrusive), bagong anyo ng pananakop (neo-colonialism) at makakapital sa halip na makatao sapagkat ang mga elite sa mga maunlad at modernong lipunan ay nagkutsabahan para lumikha ng mga sentrong pang-ekonomiya na kontrolado nila at mga peripheral na ekonomiya na susuporta sa pangangailan ng mga nasa sentro (Sens 2012).

Bagamat maganda ang mga puna ng punto-de-bistang ito sa pamamaraan ng Pangkanilang Pananaw at may matingkad na pagkilala sa iral na daloy ng pag-unlad ng bawat lipunan, nagkulang naman ito ng angkop na tugon paano susugpuin ang kahirapan o kung paano susupilin ang pamamayani ng Pangkanila o modernistang pagtingin sa pagpapaunlad ng pamayanan.

Ang susunod na punto-de-bista ay sumusubok iangat ang diskurso mula sa pagiging sila o kami patungo sa diskurso ng pagiging tayo. Ang una ay tinuturing na obheto lamang ang komunidad o lipunan na kanilang pinag-uusapan. May ganito sila vs. may ganito sa atin. Ang ikalawa, ang istruktura ng pag-uusap ay ganito kami vs. ganito kayo. Ginaya lamang ng ikalawa ang una sa pagbibigay pansin sa una bilang obheto sa diskurso ng ikalawa. Sa ikatlong diskurso, ang Pantayong pananaw ay mas itinaas ang antas ng diskurso sa pagiging tayo. Walang kami. Walang sila. Kundi tayo ang nag-uusap at para sa atin ang pag-uusap na may kinalaman sa pag-unlad.

Pantayong na Pagpapaunlad ng Pamayanan

Sa punto-de-bistang ito, pinag-uusapan ang sustenable, inklusibo at kabuuang kagalingan (wellbeing) na pag-unlad ng mga tao at pamayanan. Subalit mahigit dalawampung taon na ang ganitong pagtingin sa larangan ng pagpapaunlad ng pamayanan (Estes n.d) ngunit ang katugunan sa kahirapan ng mga pamayanan sa Katimugan ay nananatiling madulas (Ledesma 1997; TWLC 1995). Ang dahilan marahil ay nakabatay sa katotohanan na ang usapin ng Pantayo ay nasa pagdaigidg na diskurso kung saan dominado ng mga mga taga-Hilaga ang diskurso sa usaping ito. Bukod dito ang mga hulagway tulad ng sustainable, inclusive, wellbeing, human potential na anyo ng pag-unlad ay mga hulagway o metapor na mula sa Hilaga na dinala at niyakap sa Katimugan. Kaya kung tama sila Maggay (2000) at Lakoff (2004), may pangangailangang ihulma ang mga terminong ito na angkop sa kamalayan ng mga Filipino upang hindi ito maging ‘Yes, Maam’ o ‘No, Sir’ lamang sa pagtugon sa mga teknokrat o organisador ng pagpapaunlad ng pamayanan bagkus ay kumilos para sa pagbabago na pabor sa kanilang kapakanan.

Dito muli natin babalikan ang naiwan na tanong kanina: mayroon bang kongkretong hulagway o metapor sa kamalayang Filipino ang salitang kaunlaran na maaaring maging sandigan ng punto-de-bistang Pantatong sa pagpapaunlad ng pamayanan?

Dahil kapakanan ng mga maralita ang nagtutulak sa pamahalaan at mga CSO upang magplano at magsagawa ng mga gawaing pangkaunalran subalit may matingkad rin na pangangailangan na ito ay maihulma na akma sa hulagway ng mga kamalayan mayroon ang mga maralita. Nabanggit ko kanina ang pagkakaroon ng masagana at malaking bahay ni Tulalang ang nagtulak sa mga karatig tribu na kusang ibigay ang kanilang paagpapailalim sa kapangyarihan ni Tulalang at nang kanyang mga kapatid. Gayundin naman, sa pag-aaral na ginagawa nina Sycip, Asis & Luna (1998), ang unang labing limang kagalalingan ng hinahangad ng mga Filipino ay nakaugnay sa bahaging may kinalaman sa bahay. Kaya’t nais ko itong susugan at imungkahi bilang panimulang usapin sa paghahanap ng hulagway na akma sa kamalayang Filipino upang ang hinahangad nating kaunlaran o pagbabago ay sama-sama nating magawa at mapangyari.

Dahil ang salitang ugat ng tahanan na tahan ay nangangahulugan ng kapayapaan tulad “patahanin o payapain mo ang umiiyak na bata”. Ang pagbubuo ng kapayapaan ay mas may tiyak na tinutugunang kalagayan at mas may kongkretong anyo na hinahangad kesa kaunlaran na hindi matiyak kung ano ang tiyak na anyo nito at kognretong panahon kung kelan ito maabot.

Kahit sa mga epikong nabanggit dito, hindi binanggit ang salitang kaunlaran subalit paulit-ulit na lumitaw ang salitang kasaganaan at kapayapaan. Kung gayon ang kapayapaan ay may mas tiyak o kongkretong anyo kaysa kaunlaran. Subalit sa kasaluyang diskurso ng kapayapaan, ito ay nakapaloob lamang sa diskurso ng kaunlaran (Manalo 2009).

Gayunpaman, sa ngalan ng paghahanap ng Pantayong na hulagway sa pagpapaunlad ng pamayanan, ipagpapatuloy ko ang paggalugad sa paksang ito ng tahanan bilang lokus ng ating diskursong pangkaunlaran. Sa isang terminong papel (De Ka Cruz 2013) na ipinasa ko sa asignatura tungkol sa pagbubuo ng kapayapaan (peacebuilding), ipinakita ko ang mga sumusunod:

• Ang kategorya ng pagmamay-ari ng mga tahanan ay maaring maging hulagway ng pagmamay-ari ng kapayapaan o kaunlaran.

• Ang katergorya ng tahanan ay maaaring maging hulagway ng uri ng kapayapaan o kaunlaran. Halimbawa, ang hiram na tahanan ay maaaring metapor ng hiram na kapayapaan o kaunlaran; ang may bahay subalit iba ang nakatira ay hulagway ng kapayapaan o kaunlaran subalit iba ang nakikinabang; at ang pag-aaring bahay na itinayo sa sariling lupa ay maaaring hulagway ng pag-aaring kapayapaan o kaunlaran na itinayo sa sariling lupa o bayan.

• Ang Pagtatayo ng Tahanan ay maaaring hulagway ng pagbubuo ng bansang Filipinas Alinsunod sa opisyal na Panatang Makabayan kung saan isinasaad nito ang Filipinas bilang “tahanan ng aking lahi”.

Mula dito, aking nahihinuha na ang pagkakaroon ng isang mapayapa at maunlad na bansa ay nangangahulugan ng pagkakaroon ng mga tahanang may pagmamahalan, respeto, paglilingkod, pagsasakripisyo, pagdarasal at pag-aalay ng buhay para sa bawat isang nanahanan dito; maayos, maluwag, matibay na tahanan kung saan ang mga nananahanan ay may kabusugan, kaliwanagan, katahimikan, kapanatagan, katiwasayan, nagmamahalan, nagrerespetuhan, naglilingkod at nagtutulungan sa isa’t isa (De La Cruz 2013).

Epilogo

Burgis na raw ako. Ito ang sabi ng isang personal na tagapayo dahil ako ay isa ng propesyunal. Narinig ko rin ito sa aking estudyante na mula sa isang maralitang pamayanan dahil sumasahod na raw ako ng 5-digits. Mahirap pa rin ako ang parehong tugon ko sa kanila. Middle class na rin daw ako sabi ng isang kadebate ko sa Facebook dahil may kakayahan na akong mangatwiran ‘intellectually’ kahit mababa lang ang sahod kong 5-digits. Bakit daw ayaw kong tanggapin ng bahagi na ako ng gitnang uri, tanong ng isang kaklase ko sa kolehiyo, gayong ang middle class ang “gatekeepers of civilization”? May sahod man ako na lampas sa arawang sahod na itinakda ng batas at kakayahang makipagkatwiranan sa mga intelekwal, hindi pa rin ako kumportable na maging bahagi ng o tawagin ang aking sarili na middle class.

Subalit iyon din ang ginagamit kong paliwanag sa mga nagtatanong sa akin bakit ko iniwan ang aking dating trabaho sa isang faith based NGO. Nagiging middle class na kasi ako ang madalas kong katwiran. Sinasabi ko iyon na tila baga ang aking katapatan ay nasa nasa ibabang uri at may halong paninisi sa gitnang uri kung bakit sa kabila ng mahigit apatnapung dekada ng pagpapaunlad ng pamayanan mas lalo lamang naghirap ang mga mahihirap; o sa kabila ng mahigit 200 taon nang pagmumulat, pagpapalakas sa mga mahihina at edukasyong nakabatay sa Siyensiya upang palayain ang tao mula sa makalumang paniniwala ng simbahan, sistemang pulitikal ng mga Aristokrat at yamang nakabatay sa lawak ng pag-aaring lupa ng mga Panginoong maylupa, ito ay nagdulot lamang ng paglaya o pag-unlad sa iilan tulad nila Thomas Hobbes at John Locke, mga “bagong burgis” sa kanilang panahon na nangangaral ng kalayaan subalit bahagi ng malawakang negosyo ng pagbebenta ng alipin upang tugunan ang lakas paggawa ng umuusbong na Kapitalismo sa kanilang panahon at siyang namamayaning sistemang pangkabuhayan saan mang panig ng mundo sa kasalukuyan (Peet and Hartwick 2009: 28).

Ngayon tiyak ko ang ang aking tugon. Kailangan kong ituloy ang aking paglalakbay. Kung saan patungo, kung gaanong yaman, kapangyarihan at karunungan ang aking matatamo ay walang katiyakan subalit dalangin ko na iadya ako ng buhay na hindi maging tulad ni Thomas Hobbes o John Locke kundi maging katulad ni Tulalang o Ulangian na nagawang bumalik sa kanilang pinagmulan.

*Ipinasang papel sa asignaturang CD 202: Development Theories & Perspectives para sa Kursong Masterado sa Pagpapaunlad ng Pamayanan ng Kolehiyo ng Gawaing Panlipunan at Pagpapaunlad ng Pamayanan ng Unibersidad ng Filipinas noong Oktubre 17, 2013.

References:

Aewsriwong, N. n.d. “Culture of the Thai Middle Class,” sa Pasuk and Sungsidh (eds), Chonchun klang, pp.60-65.

Anthias, F. 2001. ‘The Concept of “Social Division” and Theorising Social Stratification: Looking at Ethnicity and Class’, Sociology 35 (4): 835-54.

Balibar, E. & Wallerstein, I. 1991. Race, Nation, Class: Ambiguous Identities. (Turner, C., Trans.). London: Verso. (Original work published in 1988.

Bradley, H. 1996. Fractured Identities: Changing Patterns of Inequality. Cambridge: Polity.

De La Cruz, A. 2013. Pagtatayo ng Tahanan: Isang Hulagway ng Integrasyon ng Pagbubuo ng Kapayapaan, Ispirituwalidad at Pagpapaunlad ng Pamayanan. Isang pang-gradwadong terminong papel mula sa CSWCD, UP-Diliman. Soft Copy.

Delamont, S. 2001. Changing Women, Unchanged Men? Buckingham: Open University Press.

Esperanza, E. S. 1985. Social Development Planning in the Philippines: A sceptical note. Quezon City: College of Social Work and Community Development, UP.

Estes, Richard J. Towards Sustainable Development: From Theory to Praxis. University of Pennsylvania School of Social Work. Photocopy

Girling, J. 1996. Interpreting Development: Capitalism, Democracy and the Middle Class in Thailand. New York: Cornell Southeast Asia Program Publication.

Frank, Andre Gunder. 1969. “The Development of Underdevelopment” in Roberts J. Simmons and Amy Hite. 2002. From Modernization to Globalization Perspectives on Development and Social Change, pp159-168.

Harding, S. 1986. The Science Question in Feminism. Milton Keynes: Open University Press.

Inkeles, Alex. 1969. Making Men Modern: Causes and Consequences of Individual Change in Six Developing Countries (pp135-143).

Lakoff, George. 2004. don’t think of an elephant! KNOW YOUT VALUES AND FRAME THE DEBATE. Vermont, Canada: Chelsea Green Publishing

____________. 2008. Idea, Framing, Metaphors and Your Brain. San Franciso, CA: Commonwealth Club of California. http://www.youtube.com/watch?v=S_CWBjyIERY. Date Accessed: March 5, 2012

Ledesma, Cesar R. 1997. A Journey Back to Spirituality in Spirituality, Integral Development and Democracy. 1997. (Eds: Ledesma C., & Espero, M.). Davao City, PH: TACDRUP.

Maggay, Melba P. 2002. PAHIWATIG: Kagawiang Pangkomunikasyon ng Filipino. Lungsod ng Quezon, PH: Ateneo de Manila University Press.

Mangahas, M. 2012. Social Climate: Painful Statistics. Philippine Daily Inquirer. http://opinion.inquirer.net/28539/painful-statistics. Date Accessed: October 2, 2012.

Navarro, A., Rodrigues, M., & Villan, V. (Eds.). 2000. Pantayong Pananaw: Ugat at Kabuluhan, Pambungad sa Pag-aaral ng Bagong Kasaysayan. Lungsod ng Quezon: Palimbagang Lahi, pp35-53.

Pinches, M. 1999. Culture and Privilege in Capitalist Asia. M. Pinches (Ed.). London:

Routledge.

Palunski, J. & Waters, M. 1996. ‘The Reshaping and Dissolution of Social Class in Advanced Society’, Theory and Society 25: 667-91.

Pilcher, J. & Whelehan, I. 2004. 50 Key Concepts in Gender Studies. Londo: SAGE

Publications Ltd.

Peet, R. & Hartwick, E. 2009. Theories of Development: Contentions, Arguments, Alternatives. New York, NY: Guilford Press.

Rostow, Whitman Walt. 1960. The Stages of Economic Growth: A Non-Communist Manifesto (pp101-109).

Sens, Allen. 2012. Dependency Theory. http://www.youtube.com/watch?v=JN6LlMY2ApQ. Date Accessed: Aug 20, 2012.

Sycip, Ly, Asis, Maruja Milagros & Luna, Emmanuel. 1998. The Measurement of Filipino Well-being: Findings from the Field. https://cids.up.edu.ph/chronicle/articles/ chronv3n2/chronv3n2_infocus12_pg5.html. Date Accessed: April 1, 2013.

Villanueva, Zenaida P. & san Miguel, Rachel L. 1997. Mga Piling Epiko. Manila: Merriam & Webster Bookstore, Inc.

Walby, S. 1990. Theorising Patriarchy. Oxford: Blackwell.

Pagtatayo ng Tahanan: Isang Hulagway ng Integrasyon ng Pagbubuo ng Kapayapaan, Ispirituwalidad at Pagpapaunlad ng Pamayanan

 “Sa bahay ng aking Ama ay maraming tahanan…ako'y paroroon upang ipaghanda ko kayo ng dakong kalalagyan.”—Hesus ( Juan 14: 2, Tagalog Ang Bibliya)

“Spirituality is…something worth fighting for”—Diarmund O Murchu, 2007

I. Panimula: Pagkauhaw at Pagkagutom sa Ispituwalidad

Si Cesar Ledesma (1997:2-4), may malawak na karanasan sa panlipunang pagpapaunlad simula hanggang matapos ang Batas Militar, ay sumali sa isang partido pulitikal na ang ideolohiya ay malapit sa kanyang mga prinsipyo at itinataguyod ang hindi marahas na paraan ng pagbabago. Nagwagi naman sila sa pamamagitan ng EDSA rebolusyon noong 1986. Ang ilan niyang mga kasama ay napunta sa Gabinete ng bagong gobyerno at siya mismo ay itinalagang kasapi ng lehislatura ng Davao City.

Tunay ang kanyang paniniwala na sila ang maghahatid ng totoo at ganap na pagbabago kapag nanalo at nabigyan ng kapangyarihang pulitikal. Subalit labis siyang nadismaya. Sa maiksing panahon, ang kanyang mga kasama na itinuring niyang kapwa-bayani sa EDSA People Power ay naging sakim at uhaw sa kapangyarihan, at binalewala ang interest at pangangailangan ng mga karaniwang tao. Ang mga hindi nabigyan ng posisyon sa gobyerno ay naging maigting na kritiko ng bagong administrasyon. Ang mga mamamayan na inaasahang magpapatuloy ng ipinaglabang rebolusyon ay bumalik sa pananahimik at walang pakialam. Pagkalipas ng 10 taon, ang kalagayang panlipunan, pulitikal, pangkabuhayan at kultural ay hindi nagbago.

Walong taon matapos niyang iwan ang gobyerno at muling naging aktibo sa gawaing pagpapaunlad ng lipunan, namasdan niya subalit hindi maunawaan kung bakit maraming tao at samahan ang matapos magtagumpay ay nagsisimulang humina hanggang mawasak at ang mga proyektong magandang nasimulan ay natapos na kabiguan. Nakita niya na hindi kawalan ng kakayahan ang dahilan kundi dahil sa kasakiman at pag-aagawan ng kapangyarihan. Kahit ang mga indibidwal na natulungang umangat sa antas kalagayang sosyal at pangkabuhayan sa pamamagitan ng mga proyektong pangkomunidad ay unti-unti rin nilimot ang kanilang sosyal at moral na responsibilidad na tulungan ang ibang nangangailangan. Maraming mga manggagawa ng debelopment na pagkatapos ng ilang taon lamang ay mas naging masidhi sa paghingi ng dagdag na sahod at benepisyo kesa pagbutihin ang kanilang ginagawa. Ang mga organisasyong pangdebelopment naman, katulad ng kanyang itinayong Technical Assistance Center for the Development of Rural and Urban Poor (TACDRUP), ay mas inuuna ang sustenabilidad ng organisasyon kaysa sugpuin ang kahirapan ng mga komunidad na kanilang tinutulungan at palayain ang mga ito sa anumang opresyon na kanilang dinadanas. Para kay Ledesma, ang dahilan sa lahat ng ito ay dahil sa kakulangan o kawalan ng ispirituwalidad. Taong 1995 nang kanyang mahinuha ito. Nagulat siya na karamihan sa kanyang mga kasama ay may katulad na pagkauhaw at pagkagutom sa ispirituwalidad sa kanilang mga ginagawa.

May ilang mga nakatagong asumpsiyon sa mga patotoong ito ni Ledesma. Una, ang panlipunang kaunlaran ang pinakaubod na hangarin ng sinumang nagnanais ng pagbabago sa lipunan. Ikalawa, maaabot ang kaunlaran o ganap at tunay na pagbabago sa pamamagitan ng hindi marahas na pamamaraan at pagsali sa malayang sistemang pulitikal ng bansa. Ikatlo, ang kaunlaran ay nakabatay sa pagkakaroon ng yaman, kapangyarihan at posisyon sa lipunan. Ikaapat, madali lang ipailalim o pangibabawan ang unang tatlo ng personal na interes o pansariling kagalingan ng mga taong nagtataguyod nito. Ikalima, ang Ispirituwalidad ang pambalanse sa Ikaapat na asumpsiyon upang maghatid ng panlahatang at panlipunang kaunlaran.

Subalit mukhang hindi lang si Ledesma ang nakahinuha ng kalagayang ito sa larangan ng pagpapaunlad ng pamayanan at pagkauhaw at pagkagutom sa Ispirituwalidad. Dumadami ang sumusulpot na mga literatura sa kasalukuyan tungkol sa Ispirituwalidad katulad ng Reclaiming Spirituality ni Diarmuid O Murchu (1997/2007), Spirituality, Integral Development and Democracy nina Ledesma at Espero (1997), Spirituality, the Activist and the Social Movements nina Mendoza at Narito (1992). Lahat dito sa Pilipinas nilathala. Ang huli ay usapin ng Ispirituwalidad ng mga pangunahing relihiyon sa Asya.

Ang Bahai (1999), isang online community na nagsusulong simula 1998 na isama ang ispirituwalidad sa mga indikeytor o batayan ng pag-unlad, ang nagpahayag na usaping taboo noon sa Nagkakaisang Bansa (UN) ang Ispirituwalidad subalit ngayon ay pinag-uusapan na ito sa pinakamataas ng sangay ng UN.

Bago tayo magpatuloy, mainam balikan natin ang kung bakit may matinding pangangailangan na pagtuunan ng pansin ang Ispirituwalidad.

II. Mga Kaugnay ng Konsepto sa Ispirituwalidad

a. Ang Pagsupil ng Modernong Panahon at Siyensiya sa Ispirituwalidad

Sa sinaunang panahon malakas ang paniniwala ng tao sa mga bagay na hindi nila nakikita tulad ng Diyos at mga supernatural na pangyayari. Malakas ang kanilang pagpapahalaga sa mga damdamin, kutob, imahinasyon, himala, misteryo, sining at mga kabalintunaan (Yeh 2009 na nabanggit sa De La Cruz 2011). Noon, ang ispirituwalidad ang nagbibigay ng kahulugan at layunin sa buhay. Ito ay posibleng humantong sa isang kalagayan kung saan ang kahulugan o layunin ay higit pa sa sariling buhay. Sa mga titik ni O Murchu (1997/2007 viii) “Spirituality is…something worth fighting for”.

Subalit sa pagdating ng modernong siyensiya o Newtonian science kung saan nakasandig ang ilang prinsipyo ng siyensiya tulad ng lahat ng pangyayari o phenomena ay nangyayari sa maayos (orderly) na paraan o proseso, na kapag nauunawaan ang pinakamaliit na bahagi tulad ng atom ay madaling maiintindihan ang kabuuan sapagkat ang kabuuan ay binubuo ng mga bahagi (reductionism) kung kaya’t maaari na mahulaan o matiyak kung ano ang susunod na mangyayari o darating (predictability) at ang simula ang magsasabi ng katapusan (determinism) (Geyer 2003 nabanggit sa De La Cruz 2012). Dahil dito, ang pangangatwiran (reason) na ginagamitan ng lohika ang naging pangunahing batayan ng kung ano ang katanggap-tanggap at nagsangtabi sa mga pagpapahalagang madalas ginagamitan ng damdamin, kutob, imahinasyon, himala, misteryo, sining at mga kabalintunaan (Yeh 2009).

Ang yugto ring ito ang nagbigay ng lamat o pagkahati ng Rasyonalidad at Ispirituwalidad kung saan ang una o Katwiran ang pangunahing nagdidikta ng mga paraan sa paghahanap ng katugunan sa pang-araw-araw na suliranin ng mga tao habang ang huli o ispirituwal na mga bagay ay ikinulong sa mga pribadong tahanan at naisasapubliko lamang isang araw sa isang lingo (Wolf 2008).

b. Ang Pagbabalik ng Ispirituwalidad sa Pamamagitan ng Bagong Siyensiya at Postmodernong Panahon.

Ngunit sa pag-usbong ng mga Bagong Siyensiya tulad ng Complexity at Living Systems Theory kung saan napatunayan na mas maraming bagay o penomena ang nangyayari tulad ng quantum mechanics, fluid dynamics, pagbubuo ng klima o panahon, interaksiyon ng mga hayop at halaman at iba pa ay nagaganap nang walang lubos na kaayusan (partial disorder) subalit hindi nakakawasak, na higit na mainam tingnan muna ang kabuuan bago ang mga bahagi (reductionism and holism), hindi lubos na nahuhulaan o nakokontrol (unpredictable) ang ibubunga subalit minsan ay higit na nakakabuti, na maaari lamang mahinuha ang epekto (probabilistic) kahit na ito ay nakapalood sa isang border o perimeter, at umaangkop sa bagong kondisyon ng kalagayan o kapaligiran (adaptive o emergent) na hindi naisaalang-alang o hindi pa lumitaw nang isagawa ang isang natural na siyentipikong pagsusuri (Geyser 2003).

Ang Bagong Siyensiya rin ang nagluwal sa postmodernong panahon kung saan ang Katwiran o Reason ay pinagdududahan bilang kasangkapan ng pang-aabuso kaya’t muling nanumbalik ang pagbibigay pansin sa kahalagahan ng mga relasyon, komunidad at pagkakaugnay-ugnay ng lahat ng bagay, mga pagpapahalagang nagpapahalaga rin sa mga damdamin, kutob, imahinasyon, himala, misteryo, sining at mga kabalintunaan (Yeh 2009).

Dahil sa mga ito, ang tinig o pamamaraan ng isang karaniwang tao o grupo ay nabigyan ng pansin at pagpapahalaga. Kung kaya’t umusbong din ang iba’t ibang anyo ng Ispituwalidad.

c. Iba’t Ibang Kahulugan ng Ispirituwalidad

Kung gaano karami ang mga larangan o disiplina ng pagkatuto, malaki ang posibilidad na kasingdami rin ng mga ito ang kahulugan ng Ispirituwalidad. Para sa maiksing sarbey ng kahulugan ng Ispirituwalidad, maaaring basahin ang internet blog ni Joe Bulao, Jr (2013) na matatagpuan sa https://spirituality4now.blogspot.com/2010/02/ meaning-%20of-%20spirituality.html. Subalit para sa layunin ng papel na ito, kukunin natin ang mas malawak na mga kahulugan ng Ispirituwalidad tulad ng:

           • paghahanap sa kahulugan at layunin sa buhay (O Murchu 2007);

           • pagkilala na mayroong higit pa sa mga material na bagay na ating nakikita,                        nararamdaman, nalalasahan, naaamoy at nahahawakan, mga bagay na hindi                  material tulad ng pag-ibig, katarungan, kapayapaan, atbp. (Bulao 2013);

           • isang kongkretong anyo ng pagsasama ng panlipunan, pangpulitikal at                              pansariling mga ugnayan upang matagpuan natin ang mga piraso at bahagi na                bubuo, magpapalaya, mag-uugnay at pupuno sa atin bilang tao (Russell 1981                  na nabanggit sa O Murchu 2007); at

           • enerhiya na nagpapasigla sa tao upang tuparin ang kanyang dakilang layunin                  sa  buhay (De La Torre 2013).

Sa aklat na pinamagatang WHY WE BELIEVE WHAT WE BELIEVE, ipinakita ng mga sumulat ang biyolohikal na pangangailangan ng tao sa pagkakaroon ng kahulugan, ispirituwalidad, katotohanan at mga pagpapahalaga na malapit sa ating puso para maipakita kung sino tayo, kung saan tayo nagmula, kung ano ang ating pinaniniwalaan at layunin upang mabuhay kahit na walang sapat na katwiran, paliwanag o siyentipikong dahilan (Newberg & Waldman 2006).

Lumikha naman si Elliott Ingersoll (1996) ng 10 sukatan o indikeytor kung gaano kasigla ang ispirituwalidad ng isang tao anuman ang kanyang paniniwala o pulitikal adyenda. Ang sampung ito ay ang mga sumusunod: Paniniwala sa Diyos (Conception of the Absolute/Divine), Kahalagahan (Meaning), Pakikipag-ugnayan (Connectedness), Misteryo (Mystery), Kalayaang Ispirituwal (Spiritual Freedom), Karanasan o Ritwal (Experience/Ritual), Pagpapatawad (Forgiveness), Pag-asa (Hope), Kaalaman o Pagkatuto (Knowledge/Learning) at Pagiging Bahagi ng Kasalukuyan (Present-centeredness).

Si Michael Nagler (2004), sa kanyang aklat na THE SEARCH FOR A NONVIOLENT FUTURE, ay nagsabi na ang pagdami ng karahasan ay katumbas ng pagdami ng mga tao na nawalan na nang dahilan, halaga at pag-asa na mabuhay. Kaya para sa kanya, hindi pera ang tunay na dahilan kundi kawalan ng Ispirituwalidad kung bakit nagpakamatay ang isang estudyante dahil wala siyang pambayad ng matrikula o ang paggahasa at pagpatay sa isang labing-anim na taong gulang na babae matapos pagnakawan, mga balitang paksa ng media kamakailan.

Mula sa mga kahulugan sa itaas, ipinapalagay ng papel na ito na ang Ispirituwalidad ay hindi lamang napapaloob sa mga relihiyon at relihiyosong tao na naghahanap ng kanilang dakilang layunin sa daigdig na ito. Ito ay matatagpuan din sa mga Atheist, Agnostic, Skeptic, Aktibista o karaniwang tao na nakatagpo ng kanilang kahalagahan sa kanilang mga ginagawa nang higit pa sa kanilang buhay. Ang Ispirituwalidad ay isang malakas na puwersa na maaaring paghugutan ng enerhiya upang makamit ang kaunlaran o/at tunay at ganap na kapayapaan at pagbabago.

Bago natin tunghayan ang kongkretong anyo at papel ng Ispirituwalidad sa/o pagbubuo ng kapayapaan, tingnan muna natin ang ilang konsepto na may kaugnayan sa kapayapaan.

III. Mga Kaugnay na Konsepto sa Kapayapaan.

a. Kahulugan ng Kapayapaan

Filipinong Talakahulugan

Ang kahulugan ng salitang kapayapaan sa mga kinikilalang diksiyonaryo ng Filipino ay mga sumusunod:

• Sa Vicassan’s Filipino English Dictionary (Santos 1978: 310) kasingkahulugan ng kapayapaan ang “katahimikan, katiwasayan, kapanatagan”;

• Sa Tagalog-English Dictionary (English 1987: 1027) naman, ang pang-uring “mapayapa” o peaceful sa Ingles ay kasingkahulugan ng “matiwasay, mahinahon” at ang “pagpapayapa” o pacification sa Ingles ay kasingkahulugan ng “Pagpapahupa. Pagpapalubag. Pagpapahinahon”.

• Binigyang kahulugan naman ng UP DIKSIYONARYONG FILIPINO (Sentro ng Wikang Filipino 2001: 423, 668) ang salitang kapayapaan na: “Pagiging panatag ng kapaligiran”; “kawalan ng gulo, tungalian at digmaan”; “pagtiwasay ng kalooban, o relasyon sa kapuwa tao”, at ang salitang ugat na “payapa” ay binigyan nito nang kahulugan na “walang tigatig o pangamba; malaya sa kaguluhan o digmaan”.

Gawain at Araling Pangkapayapaan

Upang mabigyan ng kahulugan ang peace work o gawaing pangkapayapaan at peace studies o araling pangkapayapaan na kanyang itinataguyod, sinubukan ni Galtung (1996: 9) na ikabit ang mga ito sa dalawang magkaugnay na kahulugan ng kapayapaan. Ayon sa kanya, kung ang kapayapaan ay ang kawalan o pagkawala ng lahat ng uri ng karahasan, ang gawaing pangkapayapaan ay gawaing magpapaliit sa bilang ng mga karahasan. Kung ang kapayapaan ay hindi marahas na at malikhaing pagtransporma ng sigalot, ang araling pangkapayapaan ay ang pag-aaral sa kontekstong nakapaligid sa isang sigalot. Subalit upang maging matagumpay ang mga gawain at araling pangkapayapaan, kailangang mabigyan ng sapat, wasto at akmang kahulugan ang salitang kapayapaan.

Ngunit kahit si Galtung (1996: 13, 265), itinuturing na pasimuno sa araling pangkapayapaan, ay nagkasya na lang sa mga ubod na pagpapahalagang ikinakabit ng mga nagtutungaliang panig sa isang sigalot sapagkat ayon sa kanya ang pagbibigay ng tiyak an kahulugan sa kapayapaan ay isang walang hanggang proseso. Kumbaga, masasabi lamang nating may hangin kung ating nararamdaman ang ihip nito subalit ang hangin ay pabago-bago rin depende sa klima at lagay ng panahon. Gayundin naman, masasabi nating may kapayapaan kung ito ay atin nang nakikita at nararamdaman subalit pabago-bago din batay sa mga kalagayang panlipunan.

Historikal na Depinisyon

Sina Barash at Webel (2002) ay nagawa lamang ilarawan ang mga historikal na paglalarawan sa kapayapaan na nakaugnay sa mga konseptong pangrelihiyon, pangmilitar, pangpulitikal at pilosopikal subalit walang narating o nabuo na pangkalahatang kahulugan o paglalarawan ng kapayapaan.

Pamamagitan, Pinapagkasundo at Pagbubuo ng Kapayapaan

Mainam din tunghayan ang kahulugan ng tatlong salitang Ingles na ikinakabit sa kapayapaan, ang peacekeeping (pamamagitan), peacemaking (pinapagkasundo) at peacebuilding (pagbubuo ng kapayapaan—ang literal na salin sa Filipino o Tagalog ng salitang peacebuilding ang aking gagamitin sa sulating ito dahil walang tala ng salitang peacebuilding sa mga pangunahing diksiyonaryo ng Ingles tulad ng Webster, Oxford at Encarta na maaaring pagbatayan ng wastong salin).

Ang peacekeeping ay tumutukoy sa pamamagitan ng isang grupo o puwersa (madalas ay internasyunal na grupo tulad ng UN) upang pigilin ng pagpapatuloy ng karahasan sa pamamagitan ng dalawang panig.

Ang peacemaking ay tumutukoy sa paggawa ng mga paraan ng ipagkakasundo ng dalawang panig, na sumang-ayong ihinto pansamantala ang karahasan dahil sa presensiya ng isang grupo na namamagitan subalit patuloy na sukbit sa balikat ang kanilang mga armas, na resolbahin ang mga isyu na pinag-ugatan ng di-pagkakaunawaan na humantong sa matinding karahasan at kusang-loob na bitiwan na ang mga armas upang bigyan puwang ang pagkakasundo.

Ang peacebuilding naman ay pinalalakas ang unang dalawang pamamaraan sa pamamayapa sa pamamagitan ng pagtukoy at pagtugon sa mga isyu o kontradiksiyong istruktural at ugnayan upang makamit ang pangmatagalang kapayapaan. Sa maikling salita, hangad ng pamamagitan ang pagpapahupa ng mga marahas na kilos sa bawat panig na kasama sa sigalot; ang pinapagkasundo ay naglalayon ng pagbabago sa damdamin at pananaw ng nagtutungaliang mga grupo upang tanggapin ang isa’t isa, at ang pagbubuo ng kapayapaan ay inaasam na mapagtagumpayan ang mga kontradiksiyon na pinag-uugatan ng sigalot o karahasan na maaaring humantong sa pagkakapatawaran at pagyabong ng ugnayan sa isa’t isa ng bawat panig (Ramsbotham, et al 2011:32).

 b. ‘Eh, ano ngayon?’ sa mga Kahulugan ng Kapayapaan

Ang kapayapaan ay kasama sa ‘everything else’

Sa aking obserbasyon, lalo na sa lipunang Filipino na kahit madalas lumulubog sa baha ang bahay ay ngingiti at kakaway pa rin sa kamera, isang malaking hamon sa pagbubuo ng kapayapaan bilang bahagi o katuwang ng malawak na pagpapaunlad ng pamayanan ay ito: ang mga tao o pamayanan ay sanay o kayang mabuhay ng walang kapayapaan. Sa blog na Filipino | Definitely Filipino™ naglista ang sumulat ng walong mahalagang bagay at tinanong ang mahigit 500 na nakabasa nito kung ano ang pinakamahalaga sa mga ito (ayon sa pagkakasunod-sunod sa kanyang listahan): pamilya, kaibigan, ispirituwalidad, pera, paglilingkod, kapayapaan, personal na pag-unlad at marami pang iba. Subalit ang pinakamahalaga para sa sumulat ay ang (ayon sa pagkakasunod-sunod sa kanyang listahan): ispirituwalidad, pamilya, kamag-anak, pagsasaya at “everything else”. Mapapansin na iniangat ng sumulat sa unahan ang Ispirituwalidad mula sa ikatlong puwesto sa kanyang unang listahan at ang salitang ‘kapayapaan’ sa ikalawang listahan ay nawala at napaloob na sa ‘everything else’ (Madrazo 2011) na tila baga ito ay isang bagay na hindi ganap na kaakit-akit upang maging pangunahing pagpapahalaga. Bakit kaya?

Marahil dahil ang kasalukuyang hulagway ng mga kahulugan ng kapayapaan bilang kawalan ng tigatig, pangamba, sigalot, away, gulo, tungalian, karahasan, digmaan (mga dayuhang hulma o konstruksiyon sapagkat ang mga ito ay nilalaman din ng mga talakahulugang Ingles) ang namamayani at natabunan na ang ating iral na kamalayan. Ito rin marahil ang dahilan kung bakit abstrakto na sa ating kasalukuyang kamalayan ang mga lokal na metapor na kahulugan ng kapayapaan bilang katahimikan, kahinahunan, katiwasayan at kapanatagan na makikita sa ating mga diksiyonaryo at diskurso.

Ang Kapayapaan Upang maging Kaakit-akit ay Nakabatay sa Pagpapahalaga ng Tao

Si Leibniz [1646-1716], isang diplomat na nakaimbento ng Differential Calculus at kontemporaryo ni Isaac Newton, ay sumubok na lumikha ng isang lingua universalis upang pagtagumpayan ang mga kontradiksiyon o sigalot sa pagitan ng dalawang tao o grupo, kung paanong kayang pagtagumpayan ang kontradiksiyon o magkaibang resulta sa pagitan ng dalawang calculator, nang sa ganoon ay pareho nilang marating ang isang katotohanan na bubura sa kontradiksiyon o sigalot at maghahatid ng kapayapaan sa dalawang nagtutungaliang panig. Subalit, sa bandang huli, itinapon ni Leibniz ang planong lingua universalis ng sigalot at kapayapaan sapagkat napagtanto niya na ang konseptuwal na proseso ng isip ng tao ay nakadepende sa isang sitwasyon na mahalaga sa kanya (Labuschagne & Heidema 2011). Halimbawa, bibili ang dalawang tao ng upuan. Ano ang kanilang pagbabatayan sa pagpili: desinyo, tibay, kulay, uri ng materyales na ginamit, presyo, hitsura ng nagtitinda o iba pang batayan? Depende ang batayan sa kung ano ang mahalaga sa taong pipili. Para kay Leibniz, hindi sa lahat ng pagkakataon ay pareho ang batayan ng pagpili sa bibilhing upuan ng dalawang tao sapagkat bawat isa sa kanila ay nagbabago ang pagpapahalaga sa paglipas ng panahon. Ibig sabihin, ang salitang kapayapaan at ang mga hulagway na nakakabit dito ay magiging kaakit-akit lamang kung ang mga ito ay mahalaga sa lipunan o grupong naghahangad nito.

May katwiran si Leibniz. Subalit kung ako ang pipili ng upuan, hindi lang sapat na sabihin na pinili ko ang isang upuan batay sa kung ano ang mahalagang batayan para sa akin. Mas fundamental na tanong para sa akin ay kung bakit ako bibili ng upuan sa simula pa lang gayong maari naman akong maupo sa lupa o sa bato o sa sahig o sa sanga ng puno? Anong puwersa mayroon ang nagtulak sa akin upang maglabas ng salapi at lakas at panahon para gugulin sa pagbili ng isang upuan? Ang sagot marahil ay ito: ako ay hinulma o kinondisyon na kailangan ko ng isang magarang upuan o mamahaling upuan o makulay na upuan na ituturing kong akin dahil ito ay ginamitan ko ng lakas, panahon at salapi. Dito mahalaga maunawaan ang ‘framing” o “reframing’ ng mga isyu o paksa o kahulugan na tinutukoy ni George Lakoff [1941-], dalubhasa sa larangan o siyensiya ng Kognitibo at Wika kung saan siyentipikong pinag-aaralan ang relasyon ng dalawa.

Muling Paghuhulma o Reframing ng Kapayapaan Upang Magkaroon ng Pagbabago

Ayon kay Lakoff (2004: xv), ang utak ng tao ay katulad ng isang video camera na nirerekord ang bawat nakikita sa bawat frame o hulmahan na mayroon sa imbakan nito ng mga imahe. Kung kaya’t ang tao ay nag-iisip ayon sa frame o hulma na nakapaloob sa kanyang isip. Ang hulmang ito ang nagsasabi kung ano ang ating nanaisin, paplanuhin, gagawin at pahahalagahan mabuti man ito o masama. Kung kaya’t kailangan, dagdag ni Lakoff na mayroong patuloy na paghuhulma o reframing upang magkaroon ng pagbabago. At dahil ang wika ang nagbubukas ng mga hulma o metapor sa ating isip, kailangan din magkaroon ng mga bagong wika, bagong kahulugan, bagong metaphor upang mapakilos ang mga tao nang iba sa kinagawian.

Sa usapin ng kapayapaan dahil hinulma nga ang kasalukuyang metapor ng kapayapaan batay sa mga dayuhang konstrakt, may pangangailangan na muling ihulma o i-reframe ito mula sa pagiging dayuhan at abstrakto patungo sa iral (o likas) at tiyak (o kongkreto) na hulagway o metapor na naglalarawan ng mga pagpapahalaga at mithiin ng mga tao o pamayanan na naghahangad nito.

Mahalaga ang muling paghuhulma sapagkat, kung tama si Lakoff (2008), bawat salita na ating binibitiwan ay nagmumula sa isang metapor, hulagway o hulma mula sa ating kamalayan. Halimbawa, kung ang pakahulugan natin sa kaunlaran ay ang pagkakaroon ng mga modernong imprastrakturang pangsosyal, pangkabuhayan at pangpulitikal, ang mga ito lamang ang magiging batayan ng ating mga pag-uusap at pagkilos kahit na ang mga pag-uusap at pagkilos na ito ay nakakapinsala sa kalikasan, ugnayan ng mga maybuhay at ispirituwalidad ng karamihan lalo na ng mga katutubo, at pagkakaroon ng mga kumpol na barong-barong sa tabi ng mga riles, gilid ng mga estero, loob ng sementeryo at ibabaw ng mga dalampasigan; kung ang kapayapaan ay kawalan ng tigatig, pangamba, sigalot, away, gulo, tungalian, karahasan o digmaan ang kapayapaan ay hahangarin lamang sa mga lugar kung saan ang mga hulmang ito ay matatagpuan at hindi na papansinin ang mga lugal na walang gulo o tahimik subalit ang mga nakatira ay nasa mapanganib na mga espasyo tulad sa ilalim ng tulay, sa tabi ng mga basurahan, estero, talampas o bangin.

Mahalaga rin ang panibagong paghuhulma sapagkat ang mga tao ay kumikilos hindi batay sa kung ano ang Totoo o Tunay kundi batay sa kanyang mga pagpapahalaga kahit na ito ay hindi pabor sa pansariling kagalingan (Lakoff 2004). Ibig sabihin, hindi lang sapat na ipaliwanag ang kapayapaan katulad ng mga nabanggit sa itaas. Kinakailangang ito ay nakatali o nakaugnay sa pagpapahalaga at pansariling kagalingan ng mga tao upang maabot o marating ang antas ng kapayapaan na minimithi.

Meron bang kongkretong hulagway o metapor sa kamalayang Pilipino ang salitang kapayapaan? Subalit bago natin sagutin ang tanong na ito, tingnan muna natin ang kasalukuyan lokus sa diskurso ng kapayapaan o pagbubuo ng kapayapaan at pagpapaunlad ng pamayanan.

c. Kasalukuyang Lokus ng Kapayapaan sa Diskurso ng Pagpapaunlad ng Pamayanan 

 Ang pagbubuo ng kapayapaan ay nasa sinapupunan nang humigit-kumulang ng kalahating siglo at isinilang lamang bilang bagong larangan nang yakapin ito ng UN noong 2005 sa pamamagitan ng pagtatag ng Peacebuilding Commission upang magsilbing tagapayo sa buong UN System bagamat mahigit isang dekada na itong isinusulong ng mga tagapagtaguyod ng 1992 Agenda for Peace (Ramsbotham, et al 2011: 229-230). Kahit ang Unibersidad ng Pilipinas ay walang yunit o kagawaran na pinangangasiwaan ang disiplinang ito maliban sa isa itong asignatura na maaaring piliin ng mga mag-aaral sa Departamento ng Pagpapaunlad ng Pamayanan ng Kolehiyo ng Gawaing Panlipunan at Pagpapaunlad ng Pamayanan.

Sa kasalukuyang diskurso ng ugnayan ng pagbubuo ng kapayapaan at pagpapaunlad ng pamayanan, ang una ay itinuturing na makakaambag sa pagpapalakas ng pagpapaunlad ng pamayanan (Manalo 2009:13). Ibig sabihin, isa lamang ang pagbubuo ng kapayapaan sa mga paraan upang maghatid ng kaunlaran sa pamayanan. Kung ilalarawan ang kasalukuyang lokus na ito, maaari ganito ang kalalabasan:

Sa mga fora na dinaluhan ko tungkol sa kapayapaan sa Mindanao at panayam na ginawa sa panahon ng aming lakbay aral sa Mindanao noong buwan ng Pebrero, iisa ang tinig na aking narinig sa lahat ng mga nagsusulong ng kapayapaan sa Mindanao: kung walang kapayapaan, walang kaunlaran. Ganito ang kanilang sigaw sa kabila ng mahigit apat na dekadang usapin ng kapayapaan at kaunlaran sa nasabing rehiyon.

Kahit sa kabuuan ng pagpapaunlad ng mga pamayanan sa Pilipinas, sa mahigit apat na dekada ng pagpapaunlad ng pamayanan, mas lalong nasadlak, hindi lang ang bansa kundi sa buong daigdig, sa kasalatan ang nakararami subalit lalong yumaman ang iilan. Ang dahilan marahil ay ang uri ng kaunlaran na hangad ng mga bansa sa Katimugan na maging katulad ng mga bansa sa Kahilagaan (Pete & Hartwick, 2009: 104). Kaunlaran ang pinakaadhikain ng mga bansa at karaniwang tao kung kaya’t ang ibang mga layunin tulad ng kapayapaan, katarungan, pagkakapantay-pantay, ispirituwalidad, pagtulong sa kapwa, at iba pa ay nakapaloob sa diskurso ng kaunlaran.

Subalit sa mga nabasa kong literatura walang nakapagsabi kung kelan ang yugto na masasabi na naabot na ang kaunlaran sapagkat ang kaunlaran o debelopment ay nangangahulugan nang ‘mas magandang buhay’ para sa lahat (Pete & Hartwick 2009:1, ang italic ay sa akin). Ibig sabihin, ang namamayaning konsepto ng kaunlaran ay isa lamang retorika ng isang indibidwal o bansa para magkamal ng yaman at kapangyarihang nang walang hangganan. At ang pagbubuo ng kapayapaan ay isa lamang sa mga mekanismo upang tugunan ang pangangailangan sa kaunlaran.

Subalit para kay Lederach (2007) sa kanyang ikalawang aklat na Building Peace: Sustainable Reconciliation in Divided Societies, ang tunay na pagbubuo ng kapayapaan ay hindi lamang isang prosesong pangsuporta sa nalikha o lilikhaing kasunduang pangkapayapaan kundi isang malawak na gawain na maraming mga proseso, pamamaraan at antas upang maabot ang isang sustenable at mapayapang mga ugnayan (Lederach 1997). Ngunit tinitingnan lamang ni Lederach ang pagbubuo ng kapayapaan sa konteksto ng pag-aayos ng mga sigalot o nawasak na ugnayan. Subalit maaari rin tingnan na ang kapayapaan o pagkakaroon ng maayos ng mga ugnayan sa lipunan ang pinakaubod ng lahat ng mithiing pangkaunlaran ng isang tao, pamayanan, lipunan, bansa o daigdig (Broucke 2012).

Bilang kilalang praktisiyoner at may mayabong na karanasan sa pag-aayos ng mga sigalot sa Sentral Amerika, sinabi ni Lederach (1995 na nabanggit sa Wright 2004) na nakakumot sa mga pamamaraan o modelo ng pagresolba ng mga hindi pagkakaunawaan ang mga kultural na pananaw ng Amerika (US) tungkol sa mga hidwaan at kung paano ito pagtatagumpayan, at ito may bahid ng pagiging imperyalista kung saan ang mga modelo o pamamaraan nito ang “tama” para maiayos ang kaguluhan. Kaya’t kanyang iminungkahi na sinuman na nais lumahok o makisangkot sa usapin ng kapayapanan o pagbubuo nito ay kailangang galugarin ang ugnayan ng sigalot at partikular na kultura na kinalalagyan nito katulad ng wika o metapor na ginagamit upang ilarawan ang sigalot o kapayapaan. Kaya sa yugtong ito babalikan natin ang naiwang tanong kanina bago talakayan ang lokus ng diskurso ng kapayapaan at pagpapaunlad ng pamayanan: meron bang kongkretong metapor o hulagway sa kamalayang Pilipino ang salitang kapayapaan?

IV. Tahanan Bilang Lokus ng Diskurso ng Kapayapaan

a. Tahan = Peace

Dalawampung taon na ang nakalipas nang una kong marinig mula sa isang makata at mang-aawit na si Gary Granada na ang katumbas ng dayuhang ‘peace’ sa ating wika ay ‘tahan’ kung saan ito ang salitang-ugat ng salitang Tahanan. Ngayong semestre ko lamang uli ito naalala kaya ginalugad ko ang aklatan at internet para higit itong maunawaan. Subalit nakakapagtakang mahigit dalawang dekada na ang lumipas, isa lamang ang nabasa ko na nagbigay o sumulat ng maiksing pansin tungkol dito sa isang pahayagan noong nakalipas na taon lamang (Santos 2012 sa Philippine Daily Inquirer Setyembre 12 na isyu). Gayunpaman, sa ngalan ng paghahanap ng Pantayong na hulagway sa pagbubuo ng kapayapaan, ispirituwalidad at pagpapaunlad ng pamayanan, ipagpapatuloy ko ang paggalugad sa paksang ito ng tahanan bilang lokus ng ating diskurso.

b. Tahanan at Sukatan ng Kagalingan ng mga Pilipino

Sa isang sarbey na pananaliksik ng UP-CIDS noong 1997 na pinamagatang The Measurement of Filipino Well-being, lumitaw na sa 102 mahalagang bagay na tinukoy ng mga kalahok, ikapito (7th) sa mga pinahahalagahan ng mga Pilipino ang pagmamay-ari ng bahay na umani ng 98.6 na bahagdan. Ang unang anim ay ang mga sumusunod: respeto mula sa pamilya, pananampalataya sa Diyos, pagiging Pilipino, panalangin at pagninilay, pagmamahal ng magulang at mga kapatid, at regular na pagkain (Sycip, Asis, Luna 1999).

Kung susuriin natin ang mga bahagi ng isang tahanan, karaniwan nating makikita na mayroon itong bubong, dingding, bintana, pintuan, sala, kusina, hapag kainan, palikuran o batalan, silid tulugan at dambana o altar. Kahit isang pinakapayak na tahanan na ang buong bahay ay isang silid lamang o mayroon lamang nang unang apat na bahagi, ang buong silid o bahay mismo ang nagiging sala, kusina, kainan, palikuran, tulugan, libangan at altar ng isang pamilya. Kung kaya’t masasabi ko na ang kagalingan o well-being ng isang pamilyang Pilipino ay nakaugnay mismo sa kanyang tahanan. Ang respeto mula sa magulang at pagmamahal ng magulang at kapatid ay higit na naipapamalas sa mga gawi, ugnayan, sistema at kultura mayroon sa loob ng tahanan. Ang pananampalataya at panalangin at pagninilay ay nakaugnay sa mga altar o dambana na madalas ay nasa isang sulok ng tahanan. Ang pagiging Pilipino ay maaari rin ipamalas sa uri ng istruktura ng at wika na ginagamit sa loob ng bahay. Ang regular na pagkain ay niluluto sa kusina at inihahain sa hapag-kainan.

Ang iba pang pangunahing bagay na mahalaga sa mga Pilipino sa lumitaw sa pag-aaral na ginawa ng UP-CIDS (Sycip, Asis, Luna 1999) ay nakaugnay din sa mga bahagi ng tahanan. Ang kaligtasan mula sa krimen o kasamaan (8th) ay nakaugnay sa matibay na dingding, bubong pintuan at bintana ng isang tahanan. Ang pagmamahal ng mga anak (10th), magandang relasyon sa asawa (14th) at magkasama ang mga anak (15th) ay higit na matutunghayan sa loob ng isang tahanan at pinagtitibay ng kahit na anong bahagi nito. Ang kapayapaan ng isip (12th) ay nakaugnay sa silid-tulugan bagamat sa akin minsan ito ay mas nararanasan ko sa loob ng aming palikuran. Ang mahabang buhay (11th) ay nakaugnay sa tibay ng tahanan at ugnayang nakapaloob sa loob nito. Ang makagawa ng mabuti sa kapwa (13th) ay nakaugnay sa sala kung paano mo siya pakiharapan, sa libangan kung paano mo siya aliwin o hapag-kainan kung paano mo siya busugin.

c. Kategorya ng Pagmamay-ari ng mga Bahay o Tahanan

Sa Philippines 2000 Census of Population & Housing, ang kategorya sa pagmamay-ari ng mga bahay na inilista o nailista ay ang mga sumusunod: Pag-aaring bahay, Hinuhulugang bahay, Inuupahang bahay, Bahay na tinitirhan ng libre subalit may pahintulot ng may-ari at Bahay na tinitirhan ng libre subalit walang pahintulot ng may-ari. Ang mga kategorya naman kung paano naangkin ang pagmamay-ari ng bahay ay ang mga sumusunod: Bahay na nabili, Bahay na itinirik mismo ng may-ari, Bahay na itinirik ng upahang manggagawa, Bahay na itinirik ng isang Kontraktor, Bahay na minana, Bahay na regalo at Bahay na napanalunan sa loterya (Philippine Census 2000).

Sa Philippines 2008 Annual Indicator Survey, maaaring idagdag na kategorya ang mga sumusunod: Pag-aaring bahay na nakatirik sa sariling lupa; Pag-aaring bahay na nakatirik sa inuupahang lupa; Paupahang bahay at lupa; Pag-aaring bahay subalit nakatirik na may pirmiso sa may-ari ng lupa; Pag-aaring bahay subalit nakatirik na walang pirmiso sa may-ari ng lupa; Bahay at lupa na tinitirhan ng iba nang libre subalit may pahintulot; Bahay at lupa na tinitirhan ng iba subalit walang pahintulot (Philippines Census 2000).

d. Kategorya ng Tahanan Bilang Hulagway ng Kategorya ng Kapayapaan

Ang mga kategorya na nilikha ng pamahalaan ukol sa pagmamay-ari ng bahay ay maaaring gamiting hulagway o metapor ng mga kategorya ng kapayapaan at proseso ng pagbubuo nito (tingnan ang Talahanayan 2 sa susunod na pahina).

Hiram na bahay o tahanan ang metapor ng Hiram na kapayapaan. Ito ang pinakamabuway na kategorya ng kapayapaan sapagkat maaari itong bawiin anumang oras ng sinuman ng bumuo nito kung paanong anumang sandali ay maaaring paalisin ng may-ari ng bahay ang sinuman na nakatira ng walang bayad sa kanyang itinayong bahay.

Inuupahang bahay o tahanan ang hulagway ng Inuupahang kapayapaan. Sa kategoryang ito, nakadepende ang pananatili sa kapayapaan sa kakayahang umupa o magbayad sa nagmamay-ari nito kung paanong maaaring manatili sa isang bahay ang sinumang umuupa rito ayon sa napagkasunduang takdang panahon.

Hinuhulugang bahay o tahanan naman ang kahalintulad ng Hinuhulugang kapayapaan. Sa kategoryang ito, may mga lumikha ng kapayapaan subalit ito ay lubusang mapapasakamay lamang ng tao o bansang ninanais ito kung ito ay unti-unting babayaran subalit nanganganib na mabalewala ang pagmamay-aring lubos kung pumalya sa pagbabayad nito kung paanong maaaring mailit ang bahay na hinuhulugan kapag hindi na ito nababayaran.

Pag-aaring bahay o tahanan ang metapor ng Pag-aaring kapayapaan. Posibleng marating ang antas na ito ng kapayapaan subalit kailangan pang tiyakin kung ang kinababaunan ng mga pundasyon ng kapayapaang ito ay pag-aari na o hindi pa ng tao o bayang umaangkin nito.

May bahay subalit iba ang nakatira ang hulagway ng May kapayapaan subalit iba ang nakikinabang. Sa kategoryang ito, mayroong kapayapaan subalit hindi ang may-ari nito ang higit na nakikinabang o nabibiyayaan ng direkta kundi ang ibang tao may pahintulot man ito o wala.

Pag-aaring bahay subalit nakatirik sa lupang pagmamay-ari ng iba ang metapor ng Pag-aaring kapayapaan subalit ang mga pundasyon nito ay nakatayo sa lupang pagmamay-ari ng iba. Sa kategoryang ito, bagamat masasabi na sarili o pag-aari na ang kapayapaan ito ay nanganganib na mawasak, iwanan o ma-demolish sapagkat ang lupa na kinatatayuan nito ay pagmamay-ari ng iba kung paanong ito ang posibleng mangyari sa bahay o tahanan na naka-squat sa lupang pagmamay-ari ng iba.

Pag-aaring bahay na nakatirik sa inuupahang lupa ang hulagway naman ng Pag-aaring kapayapaan subalit binabayaran ang kinatitirikan ng mga pundasyon nito. Sa kategoryang ito, ang kapayapaan ay pag-aari na subalit nakadepende ang itatagal nito sa kakayahan ng may-ari ng kapayapaan na bayaran ang upang napagkasunduan sa may-ari ng lupa. Nanganganib din mawasak o ipagbili ang kapayapaang ito kung sakaling angkinin o bawiin na ng may-ari ng lupa ang kinatatayuan nito.

Panghuli, Pag-aaring bahay na nakatirik sa sariling lupa ang metapor ng Pag-aaring kapayapaang na itinayo sa sariling lupa. Ito ang pinakamatibay na kategorya ng kapayapaan kung saan ang kapayapaan ay itinayo mismo ng may-ari nito sa lupang kanya ring pagmamay-ari. Makakaasa ito sa panahon ng katahimikan na magtatagal ang kapayapaang ito hanggang maipamana sa susunod na salinglahi.

Upang lumawak at lumalim ang usaping ito sa mga kategoryang ng pagmamay-ari ng tahanan o kapayapaan, maaari pa itong dagdagan ng ilang kategorya tulad kategorya sa uri ng tahanan o kapayapaan at kategorya sa proseso ng pag-angkin at pagbubuo ng tahanan o kapayapaan. Pansamantala, sapat na marahil sa ngayon ang mga nabanggit na kategorya sa itaas upang tuparin ang layunin ng papel na ito na maaaring ihulma o i-reframe ang diskurso sa pagbubuo ng kapayapaan batay sa mga hulagway ng kamalayan mayroon sa konteksto ng isang bayan o lipunan.

V. Pagtatayo ng Tahanan: Isang Hulagway ng Integrasyon ng Pagbubuo ng Kapayapaan, Ispirituwalidad at Pagpapaunlad ng Pamayanan

 a. Pagtatayo ng Tahanan Bilang Bagong Lokus ng Pagbubuo ng Kapayapaan at Pagpapaunlad ng Pamayanan

 Sa nakalipas na mga pahina, sinubukan kong ipakita na ang tahanan ang pangkalahatang sumisimbolo sa mga pagpapahalaga ng karaniwang mga mamamayan at pambansang hangarin.

Sa Kanluran at maunlad na mga bansa, ang tahanan ay itinuturing na isa sa mga pangunahing pangangailangan ng tao. Subalit sa kamalayang Filipino, higit pa sa pangunahing pangangailangan ang isang tahanan sapagkat ang tahanan ang kumakatawan sa lahat. Kung kaya’t ang ang pagpapa-unald ng pamayanan ay isa lamang sa proseso at pamamaraan upang maabot ang inaasam na kapayaapan. Maaari nating ilarawan ang bagong diskursong ito sa pamamagitan ng larawan sa ibaba:

 Hindi ito nangangahulugan na kapag nabigyan na ng bahay ang bawat Filipino ay mayroon nang kaunlaran at kapayapaan. Subalit ang bahay ay pangunahing pangangailangan sa pagkakaroon ng isang tahanan.

b. Pagtatayo ng Tahanan Bilang Hulagway ng Ispirituwalidad ng isang Ganap na Buhay at Kasiya-siya.

Tatlong taon na ang nakalipas, isang grupo mula sa maralitang pamayanan sa Lungsod ng Kalookan ang sumailalim sa pagsasanay na pinangasiwaan ko noon. Ang grupong ito ay mga lider at kasapi ng isang simbahan na tinawag nilang Komunidad ng Simpleng Simbahan sa Bagong Silang (KSSBS). Ang pagsasanay ay tumagal ng sampung buwan tuwing araw ng Sabado at tinawag Sertipiko sa Holistikong Ministeryo.

Ang pagsasanay ay magsisimula sa isang tatlong araw at dalawang gabi na oryentasyon. Binigyang diin sa pagsasanay na ang holistikong ministeryo ng simbahan ay nakaangkla sa metapor na ‘buhay na ganap at kasiya-siya’ na hango sa Juan 10:10. Bago matapos ang oryentasyon, pipinta ang mga kalahok ng isang larawan ng isang pangarap kung saan makikikita ang isang ‘buhay na ganap at kasiya-siya’.

Sa larawan ng isang ‘buhay na ganap at kasiya-siya’ (tingnan ang Paglalarawan 3 sa susunod na pahina) ay makikita, mula sa paliwanag ng mga kalahok, ang isang tahanan na may tibay (sinasagisag ng hugis V na bubong upang kayanin ang maiimbak ng tubig mula sa ulan), kaliwanagan (sinasagisag ng ilaw), kabusugan (sinasagisag ng hapag kainan na may nakahaing kanin), maayos na kalusugan (sinasagisag ng first aid kit), kaluwagan (sinasagisag ng mga dingding na malaki pa sa mga puno), kapahingahan (sinasagisag ng duyan), ang pananampalataya ay nakikita ng iba (sinasagisag ng ‘SALITA’ sa labas ng tahanan), ligtas sa kasamaan (sinasagisag ng kawalan ng bakod), maligayang pamilya (sinasagisag ng 3 bata at dalawang matanda na naglalaro sa bakuran) at makakalikasan (sinasagisag ng mga puno at halaman sa bakuran).

  Pansinin na ang mga paliwanag sa mga sagisag ng bahagi ng tahanan sa larawan ng isang ‘buhay na ganap at kasiya-siya’ ay hindi nalalayo sa mga tinukoy na pinahahalagahang kagalingan ng mga Pilipino batay sa pananaliksik na kinomisyon ng UP-CIDS noong 1997 (Sycip, Asis & Luna 1999). Ayaw ko sabihin na ito ay malaking pagkakataon lamang subalit malaki ang posibilidad na ang tahanan bilang lokus ng kapayapaan at ganap na buhay ay tila nakatagong hulma sa kamalayang Pilipino, na ang kaunlaran ay nakikita sa pagkakaroon ng higit pa sa isang tahanan. Isang propesor halimbawa ng tanyag na pamantasan ang may sarili nang bahay subalit kumuha pa rin ng isang yunit ng kondo para sa personal na espasyo. Isang pangulo, bagamat walang asawa at anak, ng isang pangkaunlarang samahan ang, nagmamay-ari ng tatlong kondo. May pinsan akong OFW at kapatiran sa simbahan na ang asawa ay OFW din ay parehong inilagak ang kanilang kita sa pagbili ng mga bahay. Subalit ang mga ito ay isa nang paglihis sa pangunahing paksa at maaaring suriin sa ibang pagkakataon.

 Balik tayo sa metapor na pangarap ng KSSBS. Ang metapor na ito ay niyakap ng buong kasapian ng KSSBS kung kaya’t sa kanilang Pangitain na nilikha noong nakalipas na taon ay mababasa ang mga sumusunod:

Nais naming makita ang mga ito pagkatapos ng 10 taon: sama-samang nagnenegosyo, nagtatrabaho, nagpapaaral ng mga anak, nagmamalasakit sa komunidad, nagmamay-ari ng bahay at lupa at lumaya sa pagkakautang upang ipahayag ang aming matingkad at simpleng patotoo bilang pamayanan ng Diyos (ang Italics ay sa akin).

Sa kasalukuyan, bukod sa sama-samang pagnenegosyo sa pamamagitan ng isang bigasang kooperatiba at sama-samang pagpapaaral ng tatlong kabataan sa kolehiyo, isang kasapi ng KSSBS ang naghandog ng kanyang 180 metro kuwadrado na lupa upang tayuan ng tatlong palapag na gusali upang maging tahanan ng anim na pamilya na nakatira sa tabi ng sementeryo, kanal at mga delikadong lugar.

c. Pagtatayo ng Tahanan Bilang Hulagway ng Bansang Pilipinas

 Alinsunod sa Batas Republika Blg. 1265 na ipinatupad noong 1955, ang Panatang Makabayan ay kailangang bigkasin sa lahat ng pampubliko at pampribadong paaralan pagkatapos awitin ang Pambansang Awit, ang Lupang Hinirang (Wikipedia 2009). Mula sa pambansang sagisag ng panunumpa ng katapatan kung saan opisyal na nakatitik ang salitang ‘Tahanan’ bilang metapor ng bansang Filipinas na siyang nagsilang sa lahing Filipino, kung saan “kinukupkop at tinutulungang maging malakas, masipag at marangal” ang bawat supling o mamamayan nito (tingnan ang Paglalarawan 4 para buong teksto ng Panatang Makabayan).

  Mapapansin din na ang mga sagisag ng ispirituwalidad ay hindi lamang nakapaloob sa mga relihiyosong ritwal at sagisag kundi matatagpuan din sa pambansang mga ritwal at sagisag tulad Panatang Makabayan kung saan nakatitik ang mga salitang pagmamahal, paglilingkod, pagdarasal at pag-aalay ng buhay na madalas marinig o makita sa ispirituwalidad ng mga relihiyosong pangkat.

Kung kaya’t ang pagkakaroon ng isang mapayapa at maunlad na bansa ay nangangahulugan ng pagkakaroon ng mga tahanang may pagmamahalan, respeto, paglilingkod, pagsasakripisyo, pagdarasal at pag-aalay ng buhay para sa bawat isang nanahanan dito; maayos, maluwag, matibay na tahanan kung saan ang mga nananahanan ay may kabusugan, kaliwanagan, katahimikan, kapanatagan, katiwasayan, nagmamahalan, nagrerespetuhan, naglilingkod at nagtutulungan sa isa’t isa.

*Ipinasa Bilang Pagtupad sa isa sa mga Pangangailangang Hinihingi sa AsignaturangCommunity Based Peacebuilding Strategies para sa Kursong Masterado sa Pagpapaunlad ng Pamayanan ng Kolehiyo ng Gawaing Panlipunan at Pagpapaunlad ng Pamayanan ng Unibersidad ng Pilipinas. Oktubre 2013

References:

Barash, David P. & Webel, Charles P. 2002. PEACE AND Conflict STUDIES. Thousand Oaks, CA: SAGE Publications.

Broucke, N. V. 2012. RELATIONSHIPS: THE BEATING HEART OF DEVELOPMENT. A Term Paper Submitted to College of Social Work and Community Development, University of the Philippines. Photocopy.

Chittister, Joan D. [n.d]. Empowerment and Spirituality in Richard Rohr: Illuminations of His Life and Work (Ebert, A & Brockman, P. C, Eds), 1993, New York: The Crossroad Publishing company

De La Cruz, Arven. 2011. Postmodernism. A written report submitted to Prof. Anne De Jesus –Ardina of Youth Ministry, Alliance Graduate School in Quezon City, Ph. Personal copy.

De La Cruz, Arven. 2012. Microcredit at Pagpapaunlad ng mga Kababaihan: Isang

Pagsusuri sa Punto de Bista ng Kabuuan. A term paper submitted to Prof. T. V. Barrameda of the College of Social Work and Community Development of the University of the Philippines, Quezon City. Personal copy.

English, L. J. 1986. TAGALOG-ENGLISH DICTIONARY. Manila: National Bookstore.

Galtung, Johan. 1996. PEACE BY PEACEFUL MEANS: Peace, Conflict and Civilization. London: SAGE Publications Ltd.

Geyer, Robert. 2003. “Europeanisation, Complexity, and the British Welfare State.” A Paper presented to the UACES/ESRC Study Group on The Europeanisation of British Politics and Policy-Making, Department of Politics, University of Sheffield. https//aei.pitt.edu/1719/1/Geyer.pdf. Date Accessed: September 3, 2012

Holmes, R. & Gan, B. 2005. NONVIOLENCE in THEORY and PRACTICE. Long Grove, Illinois: Waveland Press

Ingersoll, Elliott. 1996. The Spiritual Wellness Inventory. elliottingersoll.com/Spiritual_Wellness_Test.html. Date Accessed: February 14, 2013.

Labuschagne, W. & Heidema, J. 2011. Leibniz to Lakoff: language as instruments of peace. www.thefreelibrary.com/Leibniz+to+Lakoff%3A+language+as+instrument+for+peace.-a0272740104. Date Accessed: April 1, 2013.

Lakoff, George. 2004. don’t think of an elephant! KNOW YOUT VALUES AND FRAME THE DEBATE. Vermont, Canada: Chelsea Green Publishing

_____________. 2008. Idea, Framing, Metaphors and Your Brain. San Franciso, CA: Commonwealth Club of California. https//www.youtube.com/watch?v=S_CWBjyIERY. Date Accessed: March 5, 2012

Lederach, John Paul. 1995. PREPARING FOR PEACE: CONFLICT TRANSFORMATION ACROSS CULTURES.

_____________.1997. BUILDING PEACE: SUSTAINABLE RECONCILIATION IN DIVIDED SOCIETIES.

Ledesma, Cesar R. 1997. A Journey Back to Spirituality in Spirituality, Integral Development and Democracy. 1997. (Eds: Ledesma C., & Espero, M.). Davao City, PH: TACDRUP.

Madrazo, Mike. 2011. What Is The Most Important Thing For You? in Filipino | Definitely Filipino™. https://definitelyfilipino.com/blog/2011/07/13/what-is-the-most-important-thing-for-you/. Date Accessed: April 1, 2013.

Manalo, Fermin, Jr. 2009. Conflict Transformation, Peacebuilding and Community Development: An Exploration On Disciplinal Integration. A revised version of the paper presented during the First Asia Pacific Regional Conference on Community Development, May 7-8, 2009 held at the University of the Philippines - College of Social Work and Community Development.

Mendoza, Mariquita S., & Narito, Zone C. 1992. Spirituality, the Activist, and the Social Movements. Manila: Socio-Pastoral Institute & Bangkok: Asia Cultural Forum On Development.

Nagler, M. 2004. THE SEARCH FOR A NONVIOLENT FUTURE. Novato, CA: New World Library.

Newberg, Andrew & Waldman, Mark Robert. 2006. WHY WE BELIEVE WHAT WE BELIEVE: Uncovering Our Biological Need for Meaning, Spirituality, and Truth. New York, NY: Free Press.

Philippine Bible Society. 2005. Magandang Balita Bibliya: Tagalog Popular Version. Manila: Philippine Bible Society.

Philippine Census. 2000. Philippines - 2000 Census of Population and Housing, 10% sample. www.census.gov.ph/nsoda/index.php/catalog/78/variable/V156?ajax=1&css=true&title=true. Date Accessed: April 1, 2013.

______________. 2008. Philippines - 2008 Annual Poverty Indicators Survey, Sixth round. www.census.gov.ph/nsoda/index.php/catalog/79/variable/V375?ajax=1&css=true&title=true. Date Accessed: April 1, 2013

O Murchu, Diarmund. 2007. Reclaiming Spirituality. Quezon City, Philippines: Claretian Publications.

Ramsbotham, O., Woodhouse, T. & Miall, H. 2011. Contemporary Conflict Resolution. 3rd Ed. Cambridge: Polity Press.

Russell, Letty M. 1981. The Future of Partnership. Philadelphia: John Knox Press. (1993). Church in the Round. Philadelphia: John Knox Press.

Santos, Arnel. 2012. Tahan na | Opinion, News, The Philippine Star | philstar.com. www.philstar.com/opinion/2012-09-16/849511/tahan-na. Date Accessed: November 13, 2012.

Santos, Victor C. 1978. Pilipino-English Dictionary. Caloocan, PH: Philippine Graphic Arts, Inc.

Sentro ng Wikang Filipino & Sistemang Unibersidad ng Pilipinas. 2001. UP DIKSIYONARYONG FILIPINO. Pasig City, PH: Anvil Publishing, Inc.

Sycip, Ly, Asis, Maruja Milagros & Luna, Emmanuel. 1998. The Measurement of Filipino Well-being: Findings from the Field. https://cids.up.edu.ph/chronicle/articles/ chronv3n2/chronv3n2_infocus12_pg5.html. Date Accessed: April 1, 2013.

Wikipedia. 2009. Panatang Makabayan. http://tl.wikipedia.org/wiki/Panatang_Makabayan. Date Accessed: April 1, 2013.

Wolf, A. 2008. “Healing the Enlightenment Rift: Rationality, Spirituality and Shared Waters.” Journal of International Affairs. Vol. 61 #2, Spring/Summer 2008. pp. 51-73.

Wright, Walter A. 2004. John Paul Lederach: A Peacebuilder Bibliography. http://www.mediate.com/articles/wrightw2.cfm. Date Accessed: March 19, 2013

Yeh, Allen. Premodern vs. Modern vs. Postmodern: Why does it matter to Evangelicals? http://www.scriptoriumdaily.com/2009/12/22/premodern-vsmodern-vs-postmodern-what-does-it-matter-to-evangelicals/. Date Accessed: February 7, 2011

Tubol, Pagiging Tatay at Komunidad

Limang araw nang hindi dumudumi si Ylwa. Ganun ang nangyari kahit araw-araw siyang kumakain ng prutas tulad ng papaya, manga, ubas at mansanas.

Papasok na sana sa Bata sa Bata si Ylwa ng makaramdam siya na tatae. Tatlumpong minuto na ang lumipas nakaupo pa rin siya sa toilet habang inaaliw ang sarili sa pag-awit ng mga kantang pambata na natutunan niya sa Bata sa Bata. Dahil mahuhuli na sa kanyang klase ng 12NN, sinabihan ko na madaliin na niya ang pagdumi. Umire naman siya nang umire. Sampung minuto na ang lumipas nang sabihan kong bilisan niya ang pagdumi, siya ay umiire pa rin nang umiire.

Dalawampung minuto na siyang huli sa iskuwela. Umiiiyak na siya sa sakit ng puwet dahil hindi makalabas ang tae. Palitang tinatawag ang nanay at tatay niya habang umiiyak dahil sa sakit.

‘Sandali lang anak, kokunsulta na si Tatay sa internet”, aniko sa kanya. Lahat ng site sinasabi na ipatsek na sa doktor. Kaya tumawag ako sa Bata sa Bata. Tinawagan ko rin na pumunta sa bahay ang nanay na nag-aalaga kay Ylwa kapag ako ay nasa UP. Nagpadala naman ng titser ang Bata sa Bata para makatulong sa amin habang pinabibili ako ng rectal suppository o kaya gamot na maaring inumin para lumambot ang tae.

“Kailangan po ng reseta ng doktor” ani ng parmasist ng Mercury.

“Umiiyak na sa sakit ang anak ko tapos hahanapan mo ako ng reseta galing sa doktor” tugon ko na may taas ang tono ng boses.

“Iyon po kasi ang batas” tugon muli ng parmasist.

“How about rectal suppository?”, pa-Ingles na tanong ko.

“Sir, P35 po ang isa” tugo ng parmasist. “Pero, sir, kung hindi kayo marunong gumamit baka lalo lang maging delikado ang bata” dugtong agad niya.

“Ayaw mo ako pagbilhan ng gamot na maaring inumin tapos tinatakot mo naman ako sa paggamit ng rectal suppository” pagalit na sagot ko. “E ano ang mungkahi mo?”

“Dalhin nyo na po sa doktor ang bata” aniya.

Bumalik ako ng bahay na naghahanap at nagtatanong kung saan may malapit na pedia. Lahat sinasabi sa Tala, dating hospital ng mga may ketong.

Pagdating ko sa bahay, naroon na ang titser na ipinadala ng Bata sa Bata. Inihahanda ko na ang mga damit at gamit ni Ylwa na dadalhin. Pero binalaan ako ng titser. Ang kasama niyang titser ay galing kanina sa Tala upang ipatingin ang anak subalit umuwi din dahil ang haba ng pila sa pedia. “Bakit hindi na lang suppository?” patanong na mungkahi niya.

“Baka daw lalong mapasama ang bata kung hindi marunong ang gagamit, sabi ng parmasist ng Mercury”, aniko.

“Madali lang iyon. Ako ang gagawa. Iyon ang ginagamit ko sa mga anak ko kapag tumatae ng tubol.” Iyon ang patawa subalit pagmamalaki niyang tugon.

Tumalilis naman agad ako. Babalik sana ako sa Mercury subalit nadaanan ko ang Mediserv, isang tindahan ng mga generic na gamot. Doon ako nakabili ng rectal suppository sa halagang P6 lang!

Agad naman akong bumalik sa bahay. Ipinaliwanag ko kay Ylwa ang gagawin ni Titser. Na kailangan niyang tiisin ang sakit kapag ipinasok ang mala-snow na rectal suppository sa kanyang puwet. Pagkatapos, maghihintay lamang ng limang minuto, ito ang haba ng panahon na hinihiling namin kapag nakikipagtawaran kami ng oras sa isa’t isa, para matunaw ang ipinasok na ­snow upang mabilis na lumabas ang dumi.

Tatlo kaming humahawak kay Ylwa subalit tila hindi sapat ang lakas namin para pigilan ang pagpupumiglas ni Ylwa sa unang pagsubok na ipasok ang RS sa kanyang puwet. Pumapalahaw siya ng iyak sa tindi marahil ng sakit. Kaya hininto muna pansamantala. Tinanong ko si Ylwa kung gusto niya na ako ang magpasok ng snow puwet niya. Hindi siya makasagot dahil patuloy sa pag-iyak habang nakayakap sa akin. Nang tumigil sa pag-iyak, sinabihan ko titingnan ko muna ang internet para malaman kung paano gamitin ang snow. Pumayag naman siya.

Subalit habang nagbabasa pa ako. Pumalahaw na uli ng sigaw si Ylwa. Pagpasok ko sa loob ng bahay,matagumpay na palang naipasok ni Titser ang RS. Agad ko naman siyang niyakap habang unti-unting nawawala ang kanyang pag-iyak. Pagkalipas ng sampong minuto, sinubukan niya uli tumae.

“Ang sakit, tatay” sigaw ni Ylwa habang hawak-hawak ko siya sa kamay. “Tiisin mo ang sakit, anak. Lalabas na iyan” paniniyak na tugon ko. Wala pang tatlumpong segundo, tuloy-tuloy na lumabas ang tubol na sinlaki ng kanyang braso at singhaba ng kanyang hinlalaki hanggang kalingkingan.

“Ang sarap na nang pakiramdam ko” pangiti niyang tugon habang nagbibihis at nagpapasalamat sa titser at sa nanay na nag-aalaga sa kanya.

Dahil huli na sa pagpasok, dumireto naman siya sa kapit-silid namin upang makipaglaro.

I. Pasimula

Namulat ako sa usapin ng pangangailangan ng pagkakapantay-pantay ng mga kasarian noong ako ay nasa Kolehiyo pa dalawampung taon na ang nakaraan. Ang munting kaalaman ay nagamit ko sa una kong trabaho bilang ‘propesyonal’ kung saan pag-oorganisa at pagsasanay ng mga kababaihan ang aking ginagawa upang sila ay makautang ng maliit na puhunan na gagamitin sa pagsisimula o pagpapalago ng isang maliit na negosyo. Sa simula hanggang ikaapat na siklo ng kanilang paghiram, bawat grupo na binubuo ng mga 5 katao bilang kapananagutan o co-maker, ay maganda ang kanilang balik-bayad dahil wala pang pumapalya. Pagdating ng ikalimang siklo pataas kung saan ang halaga ng maaaring mautang ay P10,000 na bawat isa, dito na nagsisimula ang pagpalya ng mga bayad at pagliban sa mga linguhang pulong. Sa aking pagtuklas, hindi lahat ng hinihiram nila ay ginagamit sa nasimulang negosyo. Malaking bahagi ng hiniram na puhunan ay napupunta sa matrikula at gamit pang-eskuwela ng mga anak nila bukod pa sa pagkain ng pamilya ng sama-sama sa loob ng mall kapag nakuha na sa banko ang pera. Ang ipinangbabayad sa mga unang lingo ng pagbabayad ay ang natira sa hiniram na pera. Kapag wala nang pambayad, sa iba naman mangungutang—sa kapwa kapananagutan o kapitbahay o kaya ay kakapit na sa ‘5-6’—upang makabayad at muling makautang sa trabaho ko para ipambayad sa mga inutang. Hindi naalarma ang tagapamahala ng opisina kung saan ako nakatalaga dahil ang mahalaga ay nakabayad sila.

Dahil sa tingin ko ay hindi na tugma ang dakilang layunin ng MFI (Microfinance na NGO) na baguhin ang kalagayang pangkabuhayan ng mga kababaihan dahil lalo lamang silang nababaon sa utang, sinubukang kong baliin ang ilang patakaran katulad nang hindi pagpapahiram sa mga may utang sa ibang MFI o ‘5-6’ at pagsasama-sama ng kanilang kapital para sa isang negosyong tindahan na sila ang mga tauhan at namamahala. Ang huli ay pumalpak at una naman ay naghatid sa opisina ng maraming reklamo tungkol sa pagtanggi kong ipasa ang kanilang mga proposal na pangnegosyo. Dahil dito iniwan ko ang aking trabaho subalit maari ring tingnan na pinatalsik ako.

Sa halip na maghanap ng trabaho, nag-aral uli ako ng isa pang kursong na may kalakip na espesyalisasyon o minor na kurso sa Women Studies. Habang nag-aaral noong taong 2001, tumulong ako sa pag-oorganisa ng isang grupo ng mga kababaihan sa isang maralitang pamayanan sa Lungsod ng Quezon. Gamit ang mga karanasan at natutunan sa MFI na pinagtabahuhan ko, nakabuo kami ng isang kooperatiba na may inisyal na kapital na Php11,000 na galing mismo sa 29 na kababaihan na sama-samang hinulma ang mga polisiya at paraan ng pagpapatakbo ng kooperatiba mula sa kanilang mga karanasan sa ibang kooperatiba na sinalihan nila dati. Ang napagkasunduan nilang interes ay 1.5% kada buwan lamang subalit umaabot sa 32% ang RROI o rate of return of investment. Makalipas lamang ang dalawang taon, ang ilang kababaihan ay nakahiram na ang pang-down-payment sa traysikel, nakapagpatayo ng ikatlong palapag sa kanilang bahay na ginawang paupahan, at ang isang babae na dati ay sa tawiran ng tao lamang nakapuwesto ay umuupa na ng anim na puwesto sa palengke ng Q-mart, Quezon City.

Sa kasalukuyan, isang bagong kooperatiba sa Bagong Silang, Siyudad ng Kalookan ang aming nasimulan na katulad ng unang kuwento. Ito ang mga karanasan na nagtulak sa akin upang galugarin ang ugnayan ng microcredit sa pagpapaunlad ng mga kababaihan.

Tatalakayin sa papel na ito ang punto de bista na isinusulong ko sa pag-oorganisa ng mga kababaihan upang mapaunlad ang kabuhayan ng aming samahan na binubuo ng maraming kababaihan, pagbabalik tanaw sa papel ng mga kababaihan sa pangkabuhayan ng mga sinaunang lipunan bago ang yugto ng globalisadong panahon. Magkakaroon din ng maiksing pagtatalakay sa papel pangkabuhayan ng mga kababaihan sa mga Katimugang mga bansa sa panahon ng globalisasyon. Tatalakayin din ang pinakahuling mga pananaliksik o literatura tungkol sa microcredit at pagpapaunlad ng mga kababaihan. Panghuli, magbibigay ako ng ilang mungkahi sa posibleng tunguhin ng microcredit bilang istratehiya sa pagpapaunlad ng mga kababaihan.

II. Punto de bista ng Kabuuan

Ang punto de bista (Standpoint) ay nagpapahiwatig na ang isang ideya o pananaw sa isang bagay ay naiimpluwensiyahan ng angulo o posisyon ng kinalalagyan ng tumitingin (Pilcher and Whelehan 2004: 163)) o pagtukoy ng isang matuwid at siyentipikong paraan para sa interpretasyon at pagpapaliwanag ng kairalan ng buhay at lipunan (Harding 1986: 26). Kung kaya’t ang kinatatayuan pananaw ng isang feminista, para kay Nancy Hartsock, ay naglalaman ng mga sumusunod: una, pagkilala na ang material na buhay ay may istruktura ng pag-unawa at kaalaman. Ikalawa, may iba’t ibang grupo sa istruktura ng buhay at lipunan, tiyak na iba’t iba din ang kanilang pananaw. Ikatlo, may taglay na kapangyarihan ang namamayaning grupo kaya ang kanilang mga pananaw ay namamayani rin. Ikaapat, dahil dito, ang adhikain ng mga api ay dapat ipaglaban at ibunyag upang sila ay makalaya (Hartsock 1998: 107).

Bagamat may katumpakan naman ang mga nabanggit sa itaas, ang standpoint na kanilang pinanghahawakan ay nagpapahiwatig din na ang tumitingin ay kailangan lamang tumayo sa isang angulo at hindi na lilipat pa ng ibang posisyon, at ang mga kababaihan ay tila isang homogenous na grupo lamang. Kaya’t sang-ayon ako sa puna ng mga feministang postmodernista (Smart 1995 sa Pilcher & Whelehan 2004) na ang feministang pananaw ay isang uri rin ng unibersalistang pagtingin na walang pinag-iba sa unibersalistang pagtingin ng namamayaning grupo na binabanggit ni Hartsock. Ang punto de bistang feminista din, bagamat plural na sa kasalukuyan ay hiwa-hiwalay at kanya-kanya pa rin ito sa pagbabasa ng realidad ng kinakaharap ng mga kababaihan (Hekman 1997), ay maituturing pa rin na nakalinya sa Newtonian na siyensiya kung saan ang kabuuan ng realidad ay inuunawa sa pamamagitan ng paghahati dito sa maraming bahagi na nagbunga ng pagpapahalaga sa bahaging inuunawa kesa sa kabuuan (Senge, Scharmer, Jaworski and Flowers 2004). At dahil sa nakasanayan na ang ganitong paraan ng pagtingin, ang bahagi o isang grupo na pinahahalagahan ay nagiging mas mahalaga na sa kabuuan. Sa isang maikling salita, naging mas matingkad na usapin ang kalagayan at karanasan ng mg kababaihan sa mga punto de bista ng mga feminist. Dahil dito, sa halip na sila ay nabubuklod tulad ng isang tali na binubuo ng maraming mga hibla, hinimay-himay ng mga feminista ang tali hanggang sa pinakamanipis na hibla at hinati-hati ang mga kababaihan sa maliit na grupo o kaya ay itinuturing ng mga feminista ang kanilang sarili na isa sa mga hibla at bumuo ng mga manipis na lubid kasama ng mga katulad nila ang karanasan at kalagayan—na tila baga ang mga karanasan at kalagayang ito ay hiwalay sa karanasan at kalagayang hinaharap ng mga kalalakihan o iba pang grupo sa lipunan—upang isulong ang kanya-kanyang diskarte at adbokasiya na mas lalong nagpahina sa lakas ng mga kababaihan na harapin ang tali ng patriyarkiya na sa isang banda ay walang kumakalas sa mga hibla nito maliban sa ilang himulmol ng mga kalalakihang nagsusulong din ng pagkakapantay-pantay ng mga kasarian.

Dahil dito ang isang feministang pangitain ng paglaya ng mga kababaihan ay maaaring magpalaya lamang sa iilan na nagtataguyod ng pangitaing iyon. Kung paanong ang pangitain ng paglaya ng mga tao at ng merkado sa makalumang paniniwala ng simbahan, sistemang pulitikal ng mga Aristokrat at yamang nakabatay sa lawak ng pag-aaring lupa ng mga Panginoong maylupa ang maghahatid ng ganap na pag-unlad para sa lahat noong ika-18 siglo subalit nagdulot lamang ng paglaya o pag-unlad sa iilan (tulad nila Thomas Hobbes at John Locke at ilang pilosoper na pabor sa Kapitalismo) o tinatawag na mga “bagong burgis” kung saan sa pagdaloy ng malayang kapital o kapitalismo nakasalalay ang kanilang paniniwala, yaman at kapangyarihan, mga kaisipang namamayani saan mang bansa hanggang sa kasalukuyan (Peet and Hartwick 2009: 28 ).

Sa yugtong ito, mainam nang banggitin ang dalawang pananaw na sasandigan ng punto de bista ng aking pagtingin. Ito ang mga teoryang complexity at post-feminismo. Ang punto de bista ng teoryang complexity ay nakasandig mismo sa natural na siyensiya na kumikilala na hindi lahat ng pangyayari o phenomena ay nangyayari sa maayos (orderly) na paraan o proseso, na kapag nauunawaan ang pinakamaliit na bahagi tulad ng atom ay madaling maiintindihan ang kabuuan sapagkat ang kabuuan ay binubuo ng mga bahagi (reductionism) kung kaya’t maaari na mahulaan o matiyak kung ano ang susunod na mangyayari o darating (predictability) at ang simula ang magsasabi ng katapusan (determinism). Sa halip, sa patunay ng Quantum na siyensiya, mas maraming bagay o penomena ang nangyayari tulad ng quantum mechanics, fluid dynamics, pagbubuo ng klima o panahon, interaksiyon ng mga hayop at halaman at iba pa ay nagaganap nang walang lubos na kaayusan (partial disorder) subalit hindi nakakawasak, na higit na mainam tingnan muna ang kabuuan bago ang mga bahagi (reductionism and holism), hindi lubos na nahuhulaan o nakokontrol (unpredictable)ang ibubunga subalit minsan ay higit na nakakabuti, na maaari lamang mahinuha ang epekto (probabilistic) kahit na ito ay nakapalood sa isang border o perimeter, at umaangkop sa bagong kondisyon ng kalagayan o kapaligiran (adaptive o emergent) na hindi naisaalang-alang o hindi pa lumitaw nang isagawa ang isang natural na siyentipikong pagsusuri. Ang mga katangiang ito ng teoryang complexity ay makikita sa mga biotic o abiotic na mga organismo at sistema (Geyer 2003: 3-9). Ang complexity, para naman sa mga siyentipiko ng agham panlipunan, ang bagong paraan ng pag-unawa sa isang pangyayari, kahit na sa antas ng subatomic, sa pamamagitan ng obserbasyon ng mga relasyon o ugnayan na namamagitan sa bawat o ibang subatomic particle o tao (Korten 1999; Senge et al. 2004 na nabanggit sa Broucke 2012: 8 ) sapagkat ugnayan o relasyon lamang ang bumubuo ng realidad, na walang anuman o sinuman ang independent sa mga ugnayang ito (Wheatley 1992 sa Broucke 2012).

Ang postfeminista naman ay naniniwala na mas mahalaga ang pagiging tao kesa pagiging babae o lalaki, na ang pagiging tao ang nararapat na batayan ng anumang pangmoral, pangsosyal, pang-ekonomiko at pangpulitikal na pamantayan at hindi nakasalalay sa alinmang kasarian (Cott 1987 na nabanggit sa Wikipedia 2012) at ang paghahati o paghihimay—katulad ng kinamulatan ng Luma o Newtonian na siyensiya—sa mga isyu ayon sa kasarian (sex) o katauhan (gender) ay maaaring ituring na “sexist” (Politt 1995; Strossen 1995 sa Wikipedia) na inilalarawan ang mga kababaihan bilang ‘biktima’ ng ‘marahas’ na hetero-patriyarkiyang lipunan (Sommers 1994: 22, 28 ) at laging naghahanap ng kamalian at kahinaan ng ibang punto debista (Smart 1995 sa Picher & Whelehan 2004). Sa punto de bista ng postfeminismo, ang karanasan at kalagayan ng mga kababaihan ay higit na mauunawaan kung titingnan sa mga ugnayang nakapaloob ng “pagiging tao” sa kabuuan ng isang partikular na lipunan.

Upang hindi labis na maging teknikal sa paggamit ng complexity at postfeminismo, ang punto de bista ng kabuuan, isang anyo ng teoryang complexity, na nangangahulugan na ang mga bahagi ay nasa kabuuan at ang kabuuan ay nasa mga bahagi at higit pa sa pinagsama-samang mga bahagi (Senge et al. 2004) ang aking gagamiting salamin sa pagsusuri sa ugnayan ng microcredit at pagpapaunlad sa mga kababaihan. Bilang paunang paglalarawan ng punto de bista ng kabuuan, ang kaapihan o pagsasantabi na nararanasan ng mga kababaihan ay nararanasan din ng mga kalalakihan at ng karamihan ng mga tao saan mang lipunan. Halimbawa, ang double burden (produksiyon at reproduksiyon) ay hindi isyu sa mga sinauna o pre-Newtonian na lipunan sapagkat kasama din ang mga kababaihan sa pangangaso o pagtatanim at ang buong pamayanan o komunidad ang nag-aalaga at nagpapalaki sa mga bata (Black n.d). Kung kaya’t ang pagpapahalaga sa mga bahagi o pagpipilit ng isang feministang punto de bista sa pagtugon sa sakit na nararanasan ng mga kababaihan ay lalo lamang magpapa-igting sa paghahati-hati at pagkakanya-kanya na sumisira sa mga ugnayan o relasyong namamayani sa isang organisado o hindi organisadong grupo o pamayanan. Ang mga kaisipang ito ang isasaalang-alang sa aking pagtatalakay ng microcredit at pagpapaunlad ng mga kababaihan bilang usaping parehong bahagi ng/at mismong kabuuan. Subalit bago ito, tunghayan muna natin ang naging papel ng mga kababaihan sa pangkabuhayan ng ilang sinaunang lipunan sa yugto ng kasaysayan bago ang globalisadong daigdig.

III. Mga Kababaihan at Gawaing Pangkabuhayan sa Hindi pa Globalisadong Lipunan

Bago ang sumapit ang modernong panahon o panahon ng makina, bahagi na ng mga sinaunang lipunan ang sama-samang paghahanap ng ikabubuhay nang walang diskriminasyon sa kasarian, pagganap sa mga gawaing ayon sa kakayahan, tulad ng paglahok sa digmaan, nang walang minamaliit o itinatanghal na kakayahan dahil lamang sa uri ng kasarian. Sa Africa noong mga 1,000 A.D., halimbawa, ang mga kababaihan ang pangunahing responsible sa pag-aalaga ng mga bata at gawaing bahay. Ang mga babae at lalaki ay parehong lumalahok sa pagtatanim at pag-aani. Mga lalaki naman ang pangunahing responsible sa paghahawan at pagbubungkal ng mga bukirin. Kahit sa panahong namayani ang Islam sa Disyerto ng sub-Saharan, patuloy na gumagawa ang mga kababaihan sa mga bukirin at malayang nakikipag-unayan sa mga kalalakihan (Bently and Ziegler 2000 na nabanggit ni Black n.d).

Sa China, mayroong kasabihan na ‘lalaki ang nag-aararo, babae ang nananahi’ upang ilarawan ang balanseng gampanin sa pangkabuhayan ng babae at lalaki sa kanilang lipunan subalit ito ay sinira ng “footbinding” na kautusan ng mga dinastiyang Song at Qing sa pagitan ng panahong 960 AD-1279 upang panatilihin sa loob ng bahay ang mga kababaihan katulad ng mga kababaihan sa uring maharlika. Sa pagkawala ng papel o halaga na ginagampanan ng mga kababaihan sa pangkabuhayang gawain para pagtuunan ang mga domestikong gawain ay sumunod na rin ang pagbaba ng kanilang uri at pagsantabi sa kanilang mga kakayahan bilang mga babae maliban sa mga gampaning domestiko (Bray 1997 sa Black n.d).

Sa panahon ng mga Mongol sa Gitnang Asya noong 1206-1294 A.D., ang mga babaeng Mongol ay nangangaso kasama ng kanilang mga asawang lalaki at minsan ay nangunguna pa sa pulutong ng mga nangangaso. Isang pamangkin ni Kublai Khan ang sumasama sa mga giyera ng imperyo nito at nagpakasal lamang sa lalaking nakatalo sa kanya sa isang paligsahan ng pakikipagpambuno matapos daigin ang maraming kalalakihan (Stearns 2000 sa Black n.d).

Sa mga taal ng mga kontinenting Amerika, inilarawan ng isang Hesuitang misyonero noong 1632 na ang mga lalaki ang nangangaso at pumapatay ng mga malalaking hayop para sa pagkain at balahibo, at gumagawa ng mga bangka. Ang mga kababaihan naman ang namamahala ng pulutong o camp site, nangangaso ng maliliit na hayop at nagingisda para sa pang-araw-araw na pagkain, nagbabalat at nagkakatay ng mga malalaking hayop na nahuli ng mga kalalakihan upang maging damit ang balat at mapreserba ang laman. Ang mga kababaihan din ang namamahala sa distribusyon ng damit at pagkain o karne ayon sa pangangailangan ng pulutong o pamayanan (Hughes and Shaver 1995 sa Black n.d).

Kahit sa isang patriyarkiyang medieval (11th-14th na mga Siglo) na Europa, dominado ng mga kababaihan ang ilang trabaho tulad ng paggawa ng mga palamuti at pananahi ng mga damit, sombrero, wig at mga damit na gawa sa balahibo ng hayop. Subalit bukas din ang oportunidad para sa mga kababaihan na makapagtrabaho kasama o katulad ng sa mga kalalakihan bilang mangangatay ng hayop, magtitinapay, gumagawa ng kandila, alahas, sapatos, tagapamahala ng bahay panuluyan, negosyante, manggagamot at marami pang iba. Meron ding mga guild o samahang pangnegosyo na tumatanggap at may ilang eksklusibo lamang para sa mga kababaihan (Bently and Ziegler 2000 sa Black n.d).

Sa Timog-Silangang Asya, kasama ang Pilipinas, ang mga kababaihan ay kalahok sa pagsasaka na siyang pangunahing ikinabubuhay ng mga tao sa rehiyong ito (Bray 1997).

Ang mga historical na datos mula sa mga piling lipunan ng sinaunang panahon ay nagpapakita na walang masyadong pagtatangi sa uri o kasarian ang mga sinaunang lipunan sa usapin ng pangkabuhayan. Ginagawa ng mga kababaihan ang kanilang gampanin hindi para sa kanilang sarili kundi para sa pulutong o komunidad. Dahil dito, malusog ang relasyon at ugnayang namamayani sa alinmang salik ng pamayanan: sosyal, pangkabuhayan, pamamahala, pakikidigma at domestik.

IV. Mga Kababaihan at Gawaing Pangakabuhayan sa Globalisadong Lipunan

Hindi ko na bibigyan ng mahabang pagtatalakay ang bahaging ito subalit sapat na marahil na sabihing ang kontribusyon ng mga kababaihan sa kasalukuyan sa buong daigdig, ayon sa USAID, ay binabalewala at hindi pinahahalagahan kahit na dalawang-katlo (2/3) ng mga trabaho sa buong daigdig ay ginagawa ng mga kababaihan subalit tumatanggap lamang ng 10% ng pandaigdigang kita at nagmamay-ari lamang ng 10% ng ari-arian sa buong mundo (Raheim, Noponen & Alter 2005).

Sa mga lipunan na mababa ang pagkonsumo o mga bansa sa Timog ng globalisadong panahon, isa sa mga pinakaprominenting papel pangkabuhayan ng mga kababaihan ay ang paglahok sa industriya ng microcredit. Sa ilalim ng Microcredit Summit Campaign noong 2011, tinatayang nasa mahigit 153 milyong o walumpu’t dalawang (82%) ng kabuuang tumatangkilik sa industriyang ito (Maes & Reed 2012) at pitumpung (70%) porsiyento naman ang mga kababaihan sa mga kliyente ng mga proyektong pagpapautang ng USAID noong taong 2000 (Cheston & Kuhn 2002) . Sa Pilipinas, walumpu’t anim (86%) na porsiyento ng mga MFI (microfinance institutions) na NGO ay kababaihan ang mga kliyente (Dingcong & Joyas 1998 ).

Subalit sa kabila ng lahat ng mahigit 3 dekada ng pagpapautang sa mga kababaihan upang makalahok at makatulong sa gawaing pangkabuhayan ng kanilang pamilya at pamayanan, nanatiling naghihirap ang mga kababaihan at ang lipunan na kanilang kinalalagyan. Angkop ba talaga ang microcredit sa pagpapaunlad ng mga kababaihan at lipunan o ito ay isang bagong anyo ng pagsasamantala sa mga kababaihan? Tingnan natin ang mga kasalukuyang report at pagsusuri sa isyu ng microcredit. Ang pagtatalakay ay sa pangkalahatan.

V. Kasalukuyang mga Report at Pagsusuri sa Isyu ng Microcredit Bilang Tugon sa Pagpapaunlad ng mga Kababaihan.

Pasimula ng Microcredit

Natuklasan ni Muhammad Yunus, isang guro ng ekonomiks sa isang unibersidad sa Bangladesh, ang kahalagahan ng microcredit noong kaagahan ng dekada 70 nang bayaran ng mga kababaihan sa isang rural na pamayanan na dinalaw niya at ng kanyang mga estudyante ang maliit na puhunan na pinahiram nila sa kanila. Ang karanasang ito ay nagbigay sa kanya ng ideya na maaaring gamitin ang microcredit sa pagsugpo ng kahirapan at pagpapaunlad ng mga kababaihan. Naging matunog ito sa internasyunal arena nang maitayo noong 1983 ang Grameen Bank (GB) na kasamang nagmamay-ari ang mga kababaihang umuutang dito na bumubuo ng 97% ng mga kliyente nito (Shukran & Rahman 2011). Ito ang tinularan ng maraming bansa sa Katimugan kasama na ang Pilipinas.

Potensiyal ng Microcredit sa Pagpapaunlad ng mga Kababaihan

Naniniwala ang mga nagtataguyod ng microcredit na malaki ang potensiyal nito na paunlarin hindi lamang ang pangkabuhayan kundi pati ang pangsosyal at pampulitikal na kalagayan ng mga kababaihan. Ganito ang kanilang ‘virtuous spiral’, isang termino na ginagamit kung paano palalaguin ang isang negosyo, na pormulasyon: ang pagkakaroon ng maliit na puhunan ng mga kababaihan ay makakatulong upang makapagsimula sila ng isang maliit na negosyo; sa pagkakaroon ng negosyo o hanapbuhay ng mga kababaihan, ito ay magbibigay sa kanila ng dagdag na kita, kakayahang mag-impok, magkaroon ng sariling pag-aari at kontrol sa mga ito; dahil dito, lalaki ang kanyang papel at kontribusyon sa pagdedesisyon sa loob ng tahanan na lalong magpapabuti sa kalagayan ng mga babae at ng kanilang pamilya; kapag nangyari ito, aangat ang kalagayan ng at pagtingin sa mga kababaihan sa loob ng tahanan at pamayanan na kanilang kinaroroonan; sa pag-angat ng kalagayan at pagbabago ng tingin sa mga kababaihan ng mga pamayanan nila, ito ay hahantong sa pagbubuuo ng mga kilusan o samahan na magpapabago sa kalagayan at tradisyunal na papel ng mga kababaihan sa lipunan (Mayoux 2002; Cheston & Kuhn 2002). Ang paggamit ng virtuous spiral upang ilarawan kung paano ang microcredit ay makakaambag sa pagpapaunlad ng mga kababaihan ay nagbigay ng malaking pag-asa sa lahat. Sa mga inisyal na pananaliksik tungkol sa microcredit at pagpapaunlad ng mga kababaihan, lumitaw na ang mga maralitang kababaihan ay tapat sa pagbabayad na umaabot sa 98%-100% ang balik-bayad o repayment rate kahit na umaabot sa 36%-48% o higit pa ang karaniwang interes na ipanapatong sa hiniram na puhunan. Dahil dito, halos lahat ng mga bansa na kasama sa Nagkakaisang mga Bansa (UN), mga pandaigdigang ahensiya na nagbibigay ng pondo at pati na ang mga komersiyal na banko at mga pinakamayayamang bilyonaryo sa mundo ay pinasok na ang industriya ng microcredit. Ang katanyagan ng microcredit bilang pagsugpo sa kahirapan, kung saan 70% nito ay mga kababaihan, ang nagtulak sa UN na gawin ang taong 2005 bilang Internasyunal na Taon ng Microcredit at sa Komite ng Nobel igawad ang Nobel Peace Prize noong 2006 kay Muhammad Yunus, ang nagtatag ng Grameen Bank, bilang pagkilala sa kahalagahan ng microcredit sa pagsugpo sa kahirapan at pagpapaunlad ng mga kababaihan (Shukran & Rahman 2011; Cheston & Kuhn 2002; Karnani 2007). Sa Pilipinas lamang, umaabot na sa halos 15,000 ang mga MFI (microfinancial institutions) na nagbibigay ng maliit na puhunan sa mahigit limang (5) milyong kliyente na karamihan ay mga kababaihan (Microfinance Council of the Philippines 2012; Dingcong & Joyas 1998 ).

Subalit ang paghanga at pag-asa sa potensiyal ng microcredit sa pagpapaunlad ng mga kababaihan o pagsugpo sa kahirapan ay pinagduduhan na ng marami sa kasalukuyan.

Limitasyon ng Microcredit sa Pagpapaunlad ng Kalagayan at Kapangyarihan ng mga Kababaihan

Ayon kay Mayoux (1997), nililimitahan o nalilimitahan ng microcredit ang mga kababaihan sa kanilang potensiyal na palaguin ang kanilang maliit na negosyo dahil sa maliit at kakaunting pagpipilian ng mga halagang maaaring hiramin. Marami rin sa mga kababaihan ang walang kontrol sa kanilang perang hiniram at kinita sapagkat ito ay napupunta sa pangangailangan ng kanilang pamilya. May mga pagkakataon na lumiliit ang kontribusyon ng mga asawang lalaki dahil kumikita na ang kanilang mga asawang babae. Dagdag pa, bukod sa reproduktib at domestik na mga gawain, lalo lamang dumami ang trabaho o pasanin ng mga kababaihan sa kanilang paglahok sa mga proyektong microcredit. Mas prayoridad din ng mga kababaihang kalahok sa microcredit ang gastusin sa pag-aaral o paghahanap ng trabaho ng mga lalaking anak o kapatid habang ang mga anak, kapatid o manugang na babae ay kinakatulong sa maliit na negosyo na maliit o walang bayad. Ang mga babaeng lumalahok sa mga gawaing pagbabago o ipinaglalaban ang kanilang karapatan ay humahantong sa tensiyon o hidwaan na nauuwi sa pananakit sa mga kababaihan. Kahit na higit na nakararami ang kanilang bilang sa isang programang microcredit, walang tinig ang mga kababaihan sa pagdedesisyon ng mga polisiya at pagpaplano.

May Pag-unlad Subalit Hindi Pangkabuhayan sa Pangkalahatan

Bagamat nakaranas ng pagkakataon na kumita at patunayan ang kanilang katapatan sa pagtupad sa mga tungkulin nila sa pagbabayad ng puhunang inutang, ang pag-unlad ng mga kababaihan sa pamamagitan ng mga programang microcredit ay masasabi sa pangkalahatan na hindi sa aspetong pangkabuhayan kundi sa aspetong sikososyal at sikolohikal tulad ng pagtaas ng tiwala at pagtingin sa sarili (Karnina 2007; Mayoux 2001), paglaki ng pakikibahagi sa pagdedesisyon sa gastusin ng pamilya, pagtaas ng kamalayan sa mga karapatang pantao, pakikipagnegosasyon gamit ang kanilang kolektibong kapangyarihan bilang grupo (Rankin 2001).

VI. Pag-aanalisa sa Microcredit at Pagpapaunlad ng Pangkabuhayan ng mga Kababaihan Mula sa Punto de Bista ng Kabuuan

‘Maliit’ ang Layunin ng Microcredit

Nabanggit ko sa unahan na isang anyo ng Luma o Newtonian na siyensiya ay ang paghahati ng kabuuan sa maliliit na bahagi upang ito ay maunawaan subalit sa proseso ng pag-unawa ay humantong lamang sa pagkasira o pagkaputol ng mga relasyon ng mga bahagi sa isa’t isa lalo na sa kabuuan. Gayundin naman, dahil tinitingnan ng mga nagtataguyod ng microcredit ang mga kababaihan bilang isang malayang indibidwal o bahagi na maaaring lumahok lamang sa pangkabuhayang gawain at ang iba pang mahahalagang gawaing nakaugnay sa mga kababaihan ay sekondarya na lamang, ang mga polisiya ng mga MFI ay binabalewala ang ibang ugnayan na meron ang mga kababaihan bilang bahagi ng kanyang pamilya, kultura at lipunan, mga karanasan, mga pangarap, ng kanyang kapaligiran na laging dinadalaw ng mga mapinsalang kalamidad, at mga kakayahan na hindi nagagamit sa mga pangkabuhayan gawain.

At bagamat laging sinasabi na pagsugpo sa kahirapan ang layunin ng microcredit, ang batayan ng pagsugpo sa kahirapan ay ang pagkakaroon ng mga kababaihan ng kitang hindi bababa sa $1.25 kada araw. Dahil ito ang pangkalahatang pamantayan, hindi nakakapagtaka na maliit lamang ang puhunang ipagkakaloob sa mga kliyente ng MFI at hindi makasabay sa kompetisyon sa malayang merkado.

Mas Mahalaga ang Sustainability ng MFI Kesa Sustainability ng mga Negosyo ng mga Kliyente Nito

Habang ipinangangalandakan ng mga MFI ang mataas na repayment rate ng mga kababaihang kliyente nito at dumadami ang mga serbisyong pinansiyal na iniaalok nito sa kanila, isang indikasyon na magandang pagkakitaan ang microcredit na nakatuon sa mga kababaihan, 80% ng mga kliyente nito ay ginagamit lamang ang maliit na puhunan na pantawid sa buhay habang 18% ng mga kliyente ay tinatangkilik ang microcredit para mapaikot ang kanilang maliit na negosyo subalit 2% lamang ang masasabing talagang tagumpay na natulungan ng industriyang ito . Dagdag na patunay dito ang paglahok ng mga komersiyal na banko at mga bilyonaryo sa mundo habang nakakabahala ang mga ulat mula sa India na may mga kliyente ng MFI ang mga nagpapatiwakal dahil sa hindi mabayarang utang (Maes & Reed 2012).

Mas Buo ang Kamalayan

Madalas tinutuligsa sa mga kasalukuyang literatura ang pagbibigay prayoridad ng mga kababaihan sa pangangailangan ng kanilang pamilya, lalo na para sa mga lalaking kapamilya, kesa sa pansariling kagalingan at pangangailangan. Dahil dito hindi raw mapalago ng mga kababaihan ang kanilang kabuhayan sapagkat nagagamit ang mga kinikita nila sa ibang bagay sa halip na idagdag na puhunan sa kanyang negosyo. Hadlang daw ito sa empowerment o pag-unlad ng mga kababaihan sapagkat inuuna nito ang pangangailangan ng iba kesa pansariling kagalingan (Rankin 2001). Kung ang mga babaeng ito na inuuna ang iba kesa sa kanilang sarili ay hindi nakaugnay ang kanyang kamalayan sa kabuuan, maaaring may katuturan ang paratang na hadlang sa sariling pag-unlad ang pag-una sa pangangailangan ng anak o kapamilya. Subalit, dahil ang mga kababaihang ito ay hindi pa lubos na naiimpluwensiyahan ng Lumang siyensiya, mas malaki ang pagkakataon ng pag-unlad ng kanilang pamilya at mas mababa ang risk o panganib na mas lalong maghirap ang mga babae kung sakaling mabigo sa kanilang kabuhayan. Ang mga pagtuligsa sa kamalayang ito ng mga kababaihan ay maaaring bunga pa ng mga feministang aral sa Newtonian na siyensiya katulad ni Betty Freidan sa kanyang aklat na The Feminine Mystique kung saan sinabi niyang ang mga kababaihan ay napipilitan na hanapin ang kanilang kahalagahan sa buhay sa pamamagitan ng kanilang paglilingkod sa kanilang mga asawa at mga anak na ikinawala ng kanilang sariling identidad o pagkatao alang-alang sa kanilang mga pamilya (Freidan 1963 sa Peet & Hartwick 2009). Dahil dito, ang namamayaning layunin sa pag-oorganisa ng kababaihan ay paglaya ng mga kababaihan (women liberation) sa halip na paglaya ng mga tao sa mga sistemang sumasansala sa pagkatao ng sangkatauhan.

Kung ang mga namamayaning kamalayan ng mga feminista sa pag-oorganisa ng mga kababaihan at pagtataguyod ng microcredit ay nakaugnay sa Lumang siyensiya ay nagdudulot lamang ng pagkakahati-hati o pagkakanya-kanya, paano makakatulong ang punto de bista ng kabuuan para mabigyan ng alternatibong anyo ang microcredit at pagpapaunlad ng mga kababaihan?

VII. Mga Mungkahing Patutunguhan ng Microcredit at Pagpapaunlad sa mga Kababaihan

Mula sa punto de bista ng kabuuan, ang microcredit ay isa lamang sa mga istratehiya na magpapaangat hindi lamang sa kabuhayan ng mga kababaihan kundi ng pamayanang kinaroroonan nila. Subalit upang maging epektibo ito sa pagpapaunlad sa mga kababaihan at pagsugpo sa kahirapan, sa pangkalahatan, maaari natin isaalang-alang ang mga mungkahi hango sa sampung pamantayan para sa maayos na malayang merkado ni David Korten (1999) mula sa kanyang sanaysay na “Mindful Market”. Bagamat hindi direktang tumukoy sa microcredit ang kanyang mungkahi, ito ay may kinalaman sa maayos na takbo ng sistemang pangkabuhayan ng daigdig. Nilagom ko sa limang punto ang mga punto ni Korten.

1. Gamitin ang Buhay Hindi ang Pera Bilang Sukatan ng Pag-unlad

Kalidad ng buhay ang nararapat gawing sukatan ng pag-unlad pangkabuhayan ng mga kababaihan. Dahil sa mataas pa ang kamalayan ng mga kababaihan sa ugnayan ng kabuuan at mga bahagi, hindi nangangahulugan na salat na ang buhay kung wala o mas mababa pa sa isang $1 ang kanyang kinikita. Dahil sa Newtonian na siyensiya, ang kabuhayan o kaunlaran ay sinusukat sa dami ng hawak na salapi ng isang lipunan at mga kasapi nito. Sa halip, mas nararapat pagtuunan ang pagbubuo ng mga malulusog na ugnayan o relasyon sa bawat indibidwal at sistema sa isang pamayanan.

2. Sama-sama Hindi Kanya-kanyang Gawaing Pangkabuhayan

Dahil sa pagkakanya-kanya at walang sama-samang pagpaplano, maraming enerhiya at perang puhunan ang nasasayang dahil sa pare-parehong negosyo na itinatayo sa isang maliit na pamayanan. Sa halip na kanya-kanya tayo ng tatlong tindahan ang tatlong kababaihang suki ng microcredit sa loob ng isang maiksing kalye, maaaring pagsamahin ang mga puhunan upang makabuo ng isang malaking tindahan na sila ang nagmamay-ari, makatipid sa enerhiya na gagamitin sa pamamalengke at pagbabantay sa tindahan upang magugol pa sa ibang mahalagang gawain o dagdag na gawaing pangkabuhayan. Halimbawa nito ang grupo sa Kalookan nabanggit ko sa aking pasimula. Sa dalawampu’t pito na mga kasapi na nagpasimula nito, karamihan ay mga kababaihan. Ang ilan sa kanila ay nagbebenta ng bigas at lahat ay bumibili sa tindahan na malapit sa kanila. Dahil sa sama-samang pagkilos at pagpaplano, nagkasundo sila na magtayo ng kooperatiba ng bigas na tatangkilikin nila at bawat isa ay mag-aambag ng hindi bababa sa P500 bilang saping puhunan. Nakalikom sila ng Php23,000 na ginamit nila upang bumili ng 13 kaban ng bigas. Dahil mas marami silang biniling sako ng bigas, mas nakamura sila P150 kada kaban ng bigas mula sa mga natipid sa pamasahe at mas mababang presyo sa maramihang pagbili. Sa halip na araw-araw silang pumupunta sa palengke para bumili ng bigas, tuwing ikalawang lingo na lang nila ito ginagawa kapag dumating ang suplay ng bigas. Dahil dito mas malaki ang natipid ng buong samahan sa oras at enerhiya na nagagamit pa nila sa mas produktibong gawain.

3. Interdependensiya Hindi Independensiya

Mula sa kuwento sa itaas, maaari sabihin na magagamit ang microcredit upang isulong ang interdepensiya ng mga kababaihan sa halip na independensiya. Ang pagsusulong sa huli bilang layunin ng pag-oorganisa ng mga kababaihan ay isang pag-uulit sa pagkakamali ng mga pilosoper ng yugtong Enlightenment kung saan isinulong ang kalayaan o awtonomos na indibidwal. Saksi ang kasaysayan kung paano winasak ng kilusan o pilosopiyang ito ang mga ugnayan ng mga tao sa isa’t isa, at sa kalikasan dahil sa walang humpay na pagkamal ng yaman at kapangyarihan ng iilang indibidwal na itinuturing ang kanilang sarili na independent at awtonomos. Kung tutuusin, ang pagsusulong sa una ay mas madali sapagkat buhay na buhay pa ang kamalayang interdependensiya sa mga kababaihan.

4. Pag-oorganisa Mula sa Loob Hindi Mula sa Labas

Ang mga MFI na nagtataguyod ng microcredit ay walang iba sa mga siyentipiko ng Newtonian na siyensiya kung saan ang siyentipiko ay isang obhetong tagamasid na para bagang hindi siya kaugnay sa bagay na pinag-aaralan. Ang kanilang tagumpay ay ibinabatay sa mga istatistikal na pag-aanalisa tulad ng dami ng kliyenteng umuutang at mataas na repayment rate. Wala silang pakialam kung paano binabayaran ng mga kliyente ang maliit na puhunan na hiniram sa kanila. Sa mga Bagong siyensiya (Complexity science at Living System theory), bawat atom, tao, komunidad, ekosistem ay isang self-organizing na organismo. Sa pagtingin na ito, may kakayahan ang mga organismong ito na gamutin o ayusin ang nasirang bahagi kapag binigyan lamang sila ng sapat na panahon. Halimbawa nito ang nuno sa punso na tirahan ng mga anay kung saan kinukuha ng mga platero ang malaking bahagi ng pinong lupa nito upang gawing porselana. Pagkalipas lamang ng ilang araw balik na uli sa dati ang nasirang bahagi ng nuno sa punso na mas matingkad pa ang kulay kesa dati. Ang pagkabigo ng microcredit na institution na paunlarin ang kabuhayan ng mga kababaihan at komunidad na naabot nito ay hindi sa liit ng halaga na nauutang sa kanila kundi dahil kaakibat ng maliit na puhunan ang paniniwala sa independent at awtonomos na mga indibidwal, at ang MFI ang organisador dahil walang kakayahan ang mga kababaihang kliyente nito na organisahin ang kanilang hanay. Ito ay walang katotohanan sa sapagkat sa dalawang pagkakataon, napatunayan ko mismo na kaya ng mga kababaihan organisahin ang kanilang hanay ng walang tulong pinansiyal mula sa labas at magpakita na mataas na antas ng pagmamalasakitan sa bawat isa.

5. Pagbubuo ng Network ng Maraming Magkakaibang Ugnayan Hindi sa Isang Isyu Lamang

Sapagkat ang kabuuan ay binubuo ng network ng marami at magkakaibang bahagi, ang pag-oorganisa ng mga kababaihan na hiwalay sa ibang kasarian ay nililimitahan ang potensiyal ng kabuuan at ibang bahagi na makaambag sa isang bahagi na hiwalay ang pag-oorganisa. Bagamat may katotohanan ang paratang na nadodominahan ng mga kalalakihan ang mga kababaihan kung sila ay kasama sa pag-oorganisa, ang hiwalay na pag-oorganisa na hango sa lumang pamamaraan ay hindi na nakakatugon. Sa kairalan ng sistema ng katawan ng tao, ang malusog na mga selula o bahagi ay hinahayaang dumaloy ng malaya ang mga protina, oxygen at iba pang kailangang mineral upang mabuhay ang bawat selula o bahagi ng katawan. Ang selula o bahagi ng katawan na tumatanggi o humihiwalay sa malayang daloy ng mga protina ay maaaring ituring na sira o kanseros na selula. At sa kairalan ng sistema ng katawan, mas pinaiigting ng mga malusog na selula ang kanilang pakikipag-ugnayan sa sira o kanseros na selula upang ito ay gumaling. Ang paghinto ng malulusog na selula o bahagi na kumunekta sa sira o kanseros na selula ay nangangahulugan ng patuloy na pagkalat ng pagkasira o kanser sa ibang bahagi ng katawan o kabuuan.

 *Ipinasa Bilang Pagtupad sa isa sa mga Pangangailangang Hinihingi sa Asignaturang WD 221: Feminist Perspectives and Strategies to Organizing para sa Kursong Masterado sa Pagpapaunlad ng Pamayanan ng Kolehiyo ng Gawaing Panlipunan at Pagpapaunlad ng Pamayanan ng Universidad ng Pilipinas noong October 15, 2012.

Talasanggunian / References:

Bentley, Jerry H. and Herbert F. Ziegler. 2000. Traditions and Encounters. Boston: McGraw Hill, 2000) pp. 442-443.

Black, Linda. n.d. The Economic Role of Women in World History 1000-1914. https/docs.google.com/viewer? a=v&q=cache:fC5qC53vmIMJ:teacherweb.com/TX/tagmagnet/GiddensAPWorldHistory/Lindasgenderunit.doc+&hl=fil&gl=ph&pid=bl&srcid=ADGEEShdB2BYos7GownVqPsJayQ6wh1b_TnmcOdu4B0URehRgOiTKtijVEgoafeOLu- kNosa1kI2gTilgudky72BU6Vphg508k95HwKQ07itiAYnuVUFe3Mm3ktLqUoT9J3vaXoB6Di9&sig=AHIEtbTS- HAp_ZGbIqlsiWcgQ9IbxqAGGA. Date Accessed: August 23, 2012.

Bray, Francesca. Technology and Gender, Fabrics of Power in Late Imperial China. (Berkeley: University of California Press, 1997.) pp. 5, 206, 237.

Broucke, N. V. 2012. RELATIONSHIPS: THE BEATING HEART OF DEVELOPMENT. A Term Paper Submitted to College of Social Work and Community Development, University of the Philippines. Photocopy.

Cheston, S. & Kuhn, L. 2002. Empowering Women Through Microfinance. N.A:

UNIFEM . http://www.microcreditsummit.org/papers/empowerment.pdf . Date Accessed: September 3, 2012

Cott, Nancy F. 1987. The Grounding of Modern Feminism. New Haven: Yale Univ. Press. p. 282.

Dingcong, C. G. & Joyas, L. M. 1998. Profile of Philippines Microfinance NGOs: A Nationwide Survey. Makati City: Coalition of Microfinance Standard c/o TSPI Development Corporation.

Freidan, B. 1963. The Feminine Mystique. New York, NY: W. W. Norton & Company

Geyer, Robert. 2003. “Europeanisation, Complexity, and the British Welfare State.” A Paper presented to the UACES/ESRC Study Group on The Europeanisation of British Politics and Policy-Making, Department of Politics, University of Sheffield, September 19, 2003. http://aei.pitt.edu/1719/1/Geyer.pdf. Date Accessed: September 3, 2012.

Harding, S. 1986. The Science Question in Feminism. Milton Keynes: Open University Press

Hartsock, N. 1998. Feminist Standpoint Revisited and Other Essays. Oxford: Westview Press.

Karnina, A. 2007. “Microfinance Misses Its Marks.” Stanford Social Innovation Review. www.ssireview.org/articles/entry/microfinance_misses_its_mark/. Date Accessed: August 3, 2012

Korten, D. 1999. The Post-Corporate World: Life After Capitalism. Singapore: Aikem Company (S) PTE. LTD. P103-117.

Maes, J. P. & Reed, L. R. 2012. State of Microcredit Summit Campaign Report 2012. Washington, DC: Microcredit Summit Campaign. http://www.microcreditsummit.org/pubs/reports/socr/2012/WEB_SOCR- 2012_English.pdf. Date Accessed: August 3, 2012

Microfinance Councils of the Philippines, Incorporated. 2010. Microfinance Industry Report Philippines 2010. http://www.microfinancecouncil.org/wp- content/uploads/2011/12/MCPI_Microfinance-Industry-Report_2010.pdf .Date Accessed: September 3, 2012.

Mayoux, L. 1997. The Magic Ingredients? Microfinance & Women’s Empowerment. A Briefing Paper prepared for the Micro Credit Summit, Washington, February 1997. http://www.gdrc.org/icm/wind/magic.html. Date Accessed. August 3, 2012

________. 2002. ‘Microfinance and women’s empowerment: Rethinking ‘best practice’’, Development Bulletin, no. 57, pp. 76-81. http://www.hiproweb.org/fileadmin/cdroms/biblio-reference-0912/documents/RRD- 129-microfinance_empowerment_women.pdf . Date Accessed: August 3, 2012.

Mohanty, C. 1991b. “Under Western Eyes: Feminist Scholarship and Colonial Discourse.” In C. Mohanty, A. Russo, and L. Torres (eds.), Third World Women the Politics of Feminism. Bloomington: Indiana University Press, 51-81.

Pilcher, J. & Whelehan, I. 2004. 50 Key Concepts in Gender Studies. London: SAGE Publications Ltd.

Peet, R. & Hartwick, E. 2009. Theories of Development: Contentions, Arguments, Alternatives. New York, NY: Guilford Press.

Politt, Katha. 1995. Reasonable Creatures: Essays on Women and Feminism. Vintage Books. ISBN 978-0-679-76278-2.

Raheim, S., et al. 2005. “Supporting Women’s Participation in Community Economic Development. The Microcredit Strategy”, Chapter 30. In Weil, M. (Ed). The Handbook of Community Practice. California: Sage Publication, pp 548-563.

Rankin, K. N. 2001. “Governing development: neoliberalism, microcredit and rational economic woman.” Economy and Society. Vol. 30, Number 1, February 2001:18-37. http://www.my-world- guide.com/upload/File/Reports/n/nepal/Governing%20Development%20 Neoliberalism,%20Microcredit,%20and%20Rational%20Economic%20Woman.pdf

Senge, P., Scharmer, C. O., Jaworski, J. & Flowers, B. 2004. Presence: Exploring Profound Change in People, Organizations and Society. London: Nicholas Brealey Publishing.

Shukran, M. K. & Rahman, F. 2011. A Grameen bank Concept: Microcredit and PovertyAlleviation Program in Bangladesh. International Conference on Emerging Trends in Computer and Image Processing (ICETCIP'2011) Bangkok Dec., 2011. http://psrcentre.org/images/extraimages/1211837.pdf . Date Accessed: September 3,2012.

Sommers, C. H. 1994. WHO STOLE FEMINISM?: How Women Have Betrayed Women. New York, NY: Touchtone.

Stearns, Peter N. 2000. Gender In World History. London and New York: Routledge.pp. 491-492.

Strossen, Nadine. 1995. Defending Pornography: Free Speech, Sex, and the Fight for Women's Rights. Prentice Hall & BD, ISBN 978-0-684-19749-4.

Wikipedia. 2012. Postfeminism. http://en.wikipedia.org/wiki/Postfeminism. Date Accessed: September 3, 2012

BOOK REVIEW

Pamagat ng Aklat: Presence: Exploring Profound Change in People, Organizations and Society

Mga Sumulat: Peter Senge, C. Otto Scharmer, Joseph Jaworski & Betty Sue Flowers

Taon ng Inilathala: 2005

Naglathala: Nicholas Brealy Publishing, London

****************************************************************************************

Ang Aklat

Bakit nahihirapan ang tao baguhin ang paraan ng kanyang pamumuhay sa kabila ng hinaharap na pagkawasak ng daigdig? Ano ang magagawa ng mga taong nakikita ang kagyat na suliranin ng lumalalang suliraning panlipunan tulad ng labis na kahirapan at nasisirang kapaligiran, at pakilusin ang mga tao at korporasyon upang maging bahagi sa paghahatid ng transpormasyon? Ito ang mga katanungang sinubukang galugarin ng apat na may-akda ng aklat na Presence: Exploring Profound Change in People, Organizations and Society. Ginamit ko ang salitang galugarin kesa saliksikin o siniyasat sapagkat mas akma itong salin ng salitang Ingles na ‘explore’ na subtema ng aklat. Ang aklat ay nabuo sa loob ng isang taon at kalahati sa pamamagitan ng magkakasunod na anim na tagpong kuwentuhan ng apat na tao na magkakaiba ang pinanggagalingang larangan subalit pare-parehong interesado na galugarin kung paano maihahatid ang pagbabago hindi lamang sa indibidwal na antas kundi gayundin sa organisasyon at lipunan.

Hinango ng mga may akda ang mga prinsipyo sa pagkakaroon ng pagbabago mula sa karunungan ng mga sinaunang pantas, ng mga relihiyon tulad ng Budismo, Taoismo, Confucionismo at Kristiyanismo, mga personal na karanasan at mga kairalan ng mga sistemang may buhay habang inilalahad ang pagkakasangkot ng modernong siyensiya sa lumalalang kalagayan ng kapaligiran at kasalatan ng karamihan ng mga tao sa daigdig.

Narito ang ilang matingkad na mga kamalayan na kanilang tinalakay.

Kabuuan vs. Mga Bahagi

Sa lipunan na hinubog ng makina (Newtonian Science), ang kabuuan ay katulad ng isang sasakyan na binubuo ng mga magkakaiba at maaaring paghihiwa-hiwalaying bahagi tulad ng gomang gulong, bakal na katawan, salaming bintana at makinang de-gasolina. Ibig sabihin, ang kasilbihan ng kabuuan (sasakyan) ay nakasalalay sa pinagsama-samang mga bahagi. Dahil dito, mas higit na mahalaga ang mga bahagi sapagkat hindi matatawag na buo (hindi magagamit o gagana ang sasakyan) kung may kulang na bahagi. Taliwas daw ito sa kairalan ng mga sistemang may buhay (living systems) kung saan ang kabuuan at mga bahagi nito ay magkatulad at magkaugnay.

Sa kairalan ng mga sistemang may buhay, ang kabuuan ay katulad at hindi maihihiwalay sa mga bahagi nito. Gayundin naman ang mga bahagi sa kabuuan sapagkat ang buhay at pag-unlad ng kabuuan at mga bahagi ay nakasalalay sa bawat isa. Ang mga bahagi ay kinalalagyan ng kabuuan at ang kabuuan ay binubuo ng mga bahagi. Halimbawa ang katawan ng tao, bawat selula nito ng alinmang bahagi ng katawan ng tao ay naglalaman ng DNA na katulad ng buong katawan. Ang protinang kailangan ng buong katawan ay kailangan din ng pinakamaliit na bahagi ng katawan—ang selula. Ang pagkakasakit ng isang selula tulad ng cancer cell ay maaaring maging banta sa kalusugan o buhay ng buong katawan. Ganito rin ang makikitang kairalan sa mga hayop, halaman, kapaliran at sandaigdigan.

Ang kamalayan sa kairalang ito ng ugnayan ng mga bahagi at mga kabuuan ng mga sistemang may buhay, para sa mga may akda, ang magpapalaya sa ating kamalayan bilang tao, komunidad o global na korporasyon na pinamamahayan ng mga kaisipang hango o nakadesinyo sa takbo ng makina. Hangga’t naniniwala, halimbawa, ang mga global na korporasyon na sila ay hiwalay na bahagi ng kabuuan (daigdig), patuloy nila itong wawasakin tulad ng kanilang nakasanayan, at patuloy na lilikha ng katulad niya kagaya ng isang selula na apektado ng kanser ay hahawaan ang mga selula na kadikit niya. Kaya nanawagan ang mga may akda ng bagong paraan ng pagkatuto.

Pailalim na Antas ng Pagkatuto vs. Reaktibong Pagkatuto

May dalawang anyo ng pagkatuto. Ang una at karaniwan ay tinawag nilang Reaktibong Pagkatuto. Ang ikalawa at alternatibo naman ay Pailalim na Antas ng Pagkatuto. Parehong nakapalood sa dalawang anyo ng pagkatuto ang Pag-iisip at Paggawa. Sa reaktibong pagkatuto, ang pag-iisip ay katulad ng sistemang ‘downloading’ o pagkopya ng nilalaman ng pagkatuto at ang paggawa ay ang pag-uulit ng mga kilos na nakasaad dito. Sa pailalim na antas ng pagkatuto, ang pag-iisp ay ang pagpapalalim ng kamalayan sa kabuuan at ang paggawa ay mga kilos na magpapalusog sa kabuuan. Ang huling anyo ng pagkatuto ang huhubog ng magandang bukas para sa ating daigdig, ayon sa aklat. At kalakip sa pailalim na pagkatuto ay ang pagkatuto mula sa kinabukasan o mula sa mga bagay na hindi pa nangyayari o nararanasan o tinatawag ng mga may-akda na presencing.

Kahulugan ng Presence

Ang Presence ay hindi tumutukoy sa oras o lugar o kasama sa ating kinalalagyan batay sa kahulugan ng diksiyonaryo kundi ang pinakaubod na kakayahan para pagtagpuin ang bukas at kahapon, ang ispirituwal at material, paglikha at pagsira upang ang pag-inog ng buhay ay magpatuloy at maganap ang pagbabago batay sa mga desisyong ating gagawin. Para sa mga sumulat, ito ay tumutukoy sa kamalayan kung saan ang paglikas ay nasa pagbabalik, ang pagdating ay nasa paglisan, ang pananatili ay nasa pamamaalam, ang pagpipigil ay nasa pagpapaubaya, ang pagpapatuloy ay nasa paghinto kung paanong ang bahagi ay nasa kabuuan at ang kabuuan ay nasa bahagi. Ang proseso ng pailalim o presencing na pagkatuto ay inilarawan nila sa tinatawag nilang Teorya ng U (Understanding). Nagsisimula ang proseso ng Teoryang U sa kaliwa ng hugis U pababa na tinatawag na sensing (pagtingin) patungo pinakailalim na bahagi at magsimulang umahon na tinatawag namang presencing (dugtungan ng pailalim at pag-ahon) hanggang ito ay muling umahon sa dulo ng hugis U na tinatawag naman nilang realizing (pagsasabuhay ng bagong pagkaunawa).

Unang Proseso sa Teorya ng U: Sensing

Bakit mahirap magbago ang tao sa pagkilos at pamumuhay sa kabila ng hinaharap na pagkawasak ng daigdig? Ito ay dahil hindi naniniwala ang tao sa lumalalang kalagayan ng mundo. Subalit kapag ang tao ay nahaharap sa tiyak na kamatayan, nagbubukas ito ng pagkakataong baguhin ng tao ang kanyang kinagawian at gawin ang mga bagay na hindi niya ginagawa na alam niyang magpapasaya sa kanya at sa mga taong nakapaligid sa kanya. Ito ang kuwento ni Fred, isang Jamaican na nagtatrabaho sa World Bank. Siya ay nasuri ng maraming doctor na may nakamamatay na sakit at binigyan ng taning na ilang buwan na lang itatagal ng kanyang buhay. Ikinaila niya ito sa simula at nagpatuloy lang sa kanyang kinagawian.

Nang matanggap niya sa tulong na mga kaibigan na talagang hindi na magtatagal ang kanyang buhay, isang kahanga-hangang bagay ang nangyari. Itinigil niya ang mga bagay o gawain na sa tingin niya ay mga walang kuwenta at sinimulan ang pagtulong sa isang proyektong pambata na matagal na niyang nais gawin. Hindi na rin siya nakikipagtalo sa kanyang nanay. Hindi na siya nagagalit sa mga maliit na pagkakamali ng iba. Habang papalapit ang taning na araw sa kanyang kamatayan, umibig siya sa isang babaeng humikayat sa kanya na magpatingin sa Amerika. Nagpakunsulta uli siya.

Makalipas ang ilang araw, nakatanggap siya ng tawag. Kumpirmadong siya ay may kakaibang karamdaman subalit ito ay madaling gamutin, ayon sa mga doktor. Nang marinig niya ito, siya ay humagulgol sa iyak na parang bata dahil sa takot na bumalik ang buhay niya sa dati niyang mga ginagawa.

Subalit hindi lahat ay nahaharap sa terminal na karamdaman. Kaya upang maganap ang pagbabago kailangan nating makita paano tayo tumitingin. Madalas tinitingnan lang natin ang mga halatang bagay na kinagawian at binabalewala ang mga nakatago o hindi halata. Upang makita ang mga nakatago bagay, kailangan nating pigilin pansamantala (Pagmamasid ng walang paghuhusga) ang kinagawiang paraan ng pagtingin, pagdama, pag-aanalisa at paghuhusga. Ang mga kinagawiang paraan ang siyang humahadlang sa pagiging malikhain ng isang tao. Subalit ang pagpipigil sa ating kinagawian ay maaaring magdulot ng pagkatigatig o pagkatakot sa halip na magkaroon ng kapangyarihang kumilos. Ngunit ang pagkatigatig na ito sa kung paano natin tingnan ang ating nakikita ay magandang simula tungo sa sariwang pagtingin sa mga kinagawiang kilos, bagay at pangyayari. At upang magkaroon tayo ng lakas na kumilos, kailangan din nating tumingin mula sa kabuuan at huwag lamang tingnan ang kabuuan.

Kapag nakasanayan na natin ang pagpigil pansamantala sa kinagawiang paraan ng pagtingin sa mga bagay o pangyayari, binibigyan nito tayo ng pagkakataong iredirek ang ating pagtingin mula sa mga bahagi patungo sa kabuuan at mula sa kabuuan patungo sa mga bahagi ng ibang pangyayari, nilalaman ng mga ugali at asal, desinyo ng mga ugnayan at reaksiyon sa anumang bagay na dati ay hindi natin pinapansin. Ang redireksiyon ng pagtingin kung minsan ay sapat na upang tumugon sa sakit na nararamdaman. (Kaya’t kung ang indibidwal na redireksiyon tulad ng nangyari kay Zachaeus ay nagtulak sa kanya para ipamahagi kanyang yaman, paano pa ang kolektibong redireksiyon ng pagtingin o paniniwala tulad ng dalawang pamayanan sa Aklat ng mga Gawa kung saan walang isa man na nagdarahop sa kanilang komunidad).

Ikalawang Proseso sa Teorya ng U: Presencing

Matapos natin matutunan ang pagsuspinde ng paghuhusga sa mga bagay na nakikita at pagredirek ng ating pagtingin sa mga bagay na hindi natin pinapansin, kailangan naman natin matutunan ang pagpapaubaya o pagtalikod (letting go) sa kasanayang kontrolin o makontrol ng ating mga nakikita o nararamdaman at maging bukas o mapagtanggap (letting come) sa anumang bago o bunga na idudulot (bagong sarili, bagong pangarap, atbp) sa ating sarili ng ating pagpapaubaya. Makakatulong sa pagpapalalim ng pagkatutong ito ang paggamit sa iba pang neural system o network mayroon ang bawat tao: ang pinakamalaking kumpol ng mga neuron ay ang utak, mayroon din piling ng mga neuron sa bituka (intestinal neural system) at may kulumpol din ng mga neuron sa puso (cardial neural system). Kaya hindi lang sapat na analisahin ang kalagayan na parang hindi ka kasama sa kalagayan inaanalisa. Madalas nating marinig ang ma katagang “hindi ko na kayang sikmurain” o “hindi ko masikmura” ang isang bagay na hindi na natin matanggap pero madalang natin gamitin sa positibong paraan. Kaya kailangan din natin damahin at sikmurain mula sa ating kalooban ang kalungkutan ng pagkakanya-kanya, ng pahihiwahiwalay ng kabuuan at ng mga bahagi. At hindi lamang tao ang dapat gumamit ng pandama at sikmura kundi maging ang mga organisasyon at korporasyong nagpapatakbo ng ekonomiya kung nais ng mga itong magtagal sa pagnenegosyo o ang daigdig na kinalalagyan nito.

Ikatlong Proseso sa Teorya ng U: Realizing

Ito ang yugto kung saan magsisimula ang unti-unti pag-ahon mula sa pagsasaloob o pagpapalalim ng pag-unawa (presencing) patungo sa paglilinaw, paghuhubog at pagsasakatuparan ng mga kongretong aksiyon na magsasabuhay o magbibigay anyo sa bagong kamalayan o pangitain o pagkatao na nararanasan ng indibidwal o organisasyon. Mahirap intindihin ang bahaging ito sapagkat ang kuwentong ibinahagi ng mga sumulat ay tila ‘mystical’ na mga karanasan sa halip na proposisyonal na pagpapaliwanag. Subalit ang mga kuwento ng mga nakaranas ng yugtong ito ay nakatuon sa kung paano nabigyang diin ang pagpapahalaga sa kabuuan kesa sa mga bahagi. Halimbawa ng kuwento ang isang bata at babaeng Finnish na nagsabi na walang unibersal na solusyon na tutugon sa isang unibersal na suliranin at imposibeng makita ang solusyon na aakma sa suliranin ng bawat isa. Isang Indian, pinuno ng pinakamalaking kooperatiba sa daigdig na nagnenegosyo ng gatas ng baka, ang binanggit na nagsabi na hindi sila sangkot sa pagnenegosyo ng gatas ng baka, sila ay lumalahok sa paglikha ng isang makatarungan lipunan.

Ilang Implikasyon sa Pagpapaunlad ng Pamayanan o Organisasyon Mula sa Aklat

Kaya sa pagpapaunlad o pag-aayos ng mga pamayanan o organisasyon, madalas ang mga pangitain ng tao o samahan ay ‘mababaw’ lamang sapagkat ito ay ipinilit sa kanila ng tagalabas o kaya ay galing lamang sa iilan na tagaloob ngunit isinubo naman sa buong organisasyon. Dahil galing sa labas o ipinilit lamang ang pangitain, hindi makita ng indibidwal o komunidad ang papel nila sa paglutas ng mga suliraning panlipunan na kinakaharap nila. Madalas isinisisi pa ito sa iba sa halip na angkinin ang responsibilidad. Kapag ang pangitain ng indibidwal o samahan ay nagmula sa loob ng sarili o ng kabuuan saka lamang nagiging makapangyarihan ang pangitain, ayon sa isa sa mga may-akda.

Kailangan na rin natin iwan ang dating pagtingin at makamakinang modelo ng pag-unawa ng realidad, ang pagkakanya-kanya o paghahati-hati tulad ng mga asignatura sa akademya at pamamahala sa gobyeno o anumang organisasyon bagkus ay matuto at sanayin ang sarili o samahan na ang pagpapahalaga ay sa kabuuan at sa mga ugnayan o relasyon nito sa mga bahagi sa halip na sa isa o dalawang bahagi lamang tayo nakatuon.

Ang pagtataya o ebalwasyon ay nararapat nakatuon din sa kalidad ng ugnayan o relasyon na nabubuo at hindi sa mga kantidad na batayan ng ebalwasyon. Bagamat kaya halimbawa tayain ang bilis at agwat ng kilos ng isang bagay batay sa batas ng mosyon, naging ugali ng mga tagapagtaya o organisasyon, ayon sa aklat, na ang bilis at agwat ng pagkilos ng bagay o tao ay naging mas mahalaga kesa sa bagay o tao na kumikilos at tinataya. Sa ibang pahiwatig, naging mas mahalaga ang bunga kesa puno o ang produkto kesa lumikha ng produkto. Dahil dito madali lang putulin ang puno na hindi na namumunga nang walang pagsasaalang-alang sa epekto nito sa kagyat na kapaligiran nito o tanggalin ang manggagawang hindi produktibo nang walang pag-alala sa kalagayan ng kanyang pamilya at komunidad na kilalagyan.

Nagtapos ang aklat sa isang kuwento, mula sa aklat na Ishmael na sinulat ni Daniel Quinn, tungkol sa kuwento ng isang gorilya na tinuruan ang isang tao kung paano ililigtas ang daigdig sa pagkawasak nito. Sa itaas sa bandang likod ng gorilya ay nakasabit ang isang karatula “ Kapag Nawala na ang Tao, may Pag-asa pa ba ang Gorilya?” Lahat, at karaniwan, ay naniniwala na higit na mapapabuti ang mga gorilya kapag nawala ang mga tao. Kung kaya’t ang Gorilya, o ang may-akda, ay ilohikal mag-isip o kaya ay nakikita o nauunawaan ang isang bagay na hindi karaniwan. Na sa pagpapahalaga sa kabuuan, bawat bahagi ay mahalaga rin. Na kailangan ng gorilya at kapaligiran ang tao kung paanong ang tao ay kailangan din ang gorilla at kapaligiran. Kung paano ay hindi na mahalagang sagutin dahil hindi nagsasalita ang gorilya at kapaligiran. Hindi ko na rin kailangan ang sagot sapagkat ito ay kaya kong sikmurain. 

Isang Aklat Pagsusuri 

Pamagat ng Aklat: Sama-samang Pangangasiwa at Pagpapalakas ng Samahan

Sumulat at Taon ng Paglathala: Angelito Manalili, 1994

Naglathala: Kapatiran-Kaunlaran Foundation, Inc: Manila

Bilang ng pahina: 281

************************************************************************************

Ang Aklat

Naranasan mo na ba ang pakiramdam na makabasa ng isang magandang aklat sa pagpapaunlad ng samahan subalit pagkatapos ay tila napaparalisa ka kung paano mo isasagawa ang mga bagong kaalaman na natutunan mo? O Kaya pagkatapos mong ituro ang iyong bagong natutunan subalit tila gayon din ang pakiramdam ng iyong mga tinuruang tao at samahan? “Oo” ang sagot ko sa parehong tanong batay sa aking mga karanasan.

Ang pagkaparalisa marahil ay bunga ng dahilang karaniwan sa mga nabasa kong aklat sa pamumuno at pagpapaunlad ng samahan ay humuhugot ng inspirasyon mula sa karanasan ng mga kilalang pinuno at mga tanyag na korporasyon o organisasyon sa daigdig—mga tao o samahan na isinilang sa ibang kultura o konteksto. At kung sa katulad na bansa man ito nagbuhat, iba ang sistema at kalakaran nito na umiiral kumpara sa pag-oorganisa at pagpapaunlad ng samahan o pamayanan. Taliwas sa tradisyong ito ang aklat na Sama-samang Pangangasiwa at Pagpapalakas ng Samahan ni Angelito Manalili, tinaguriang Guro ng mga Maralita dahil sa husay niya sa pakuwentong lektura sa mga pagsasanay na kanyang pinadaloy.

Sa aklat na ito, si Manalili ay humugot ng mga buhay na kuwento mula sa mga karanasan ng sama-samang pag-oorganisa at pangangasiwa ng samahan ng mga karaniwang tao at samahan sa hanay ng mga magsasaka, mangingisda, maralitang pamayanan sa lunsod, manggagawa at mga katutubo. Dahil dito, tila ang pagpapaunlad ng samahan ay hindi mahirap gawin sapagkat ang mga kuwento, isyu, proseso at tagumpay na inilahad sa aklat ay hindi malayo sa kalagayan at paglalakbay ng maliit na samahan na kinabibilangan ko ngayon. Sa maikling pangungusap, ang aklat ni Manalili bagamat sinulat halos dalawampung taon na ang nakaraan ay maaari pa ring paghugutan ng inspirasyon sa pagbubuo at pagpapaunlad ng mga samahang pangpamayanan lalo na kung ang layunin ay sama-samang pagkilos at pag-unlad.

Narito ang ilang matingkad na kamalayan na aking sininop mula sa aklat.

Sa Pasimula Kalidad Muna Bago Kantidad

Ang pagpapaunlad ng pamayanan ay nangangailangan ng isang samahan na maging daluyan ng mga pagpaplano at pagkilos na gagawin. Kaya sa pagbubuo ng samahan mahalaga na ito ay nagsisimula ng tama. Ang tamang pagsisimula para kay Manalili ay inuuna ang kalidad kesa kantidad, maliit na lumalaki. Kabaligtaran ito ng karaniwang pagbubuo ng mga samahan tulad ng mga kooperatiba na inuuna ang kantidad bago ang kalidad o nagsisimula ng marami subalit sa paglipas ng panahon ay paunti ng paunti ang mga kasapi.

At sa paghubog ng kalidad ng pagbubuo ng samahan, mainam din na wasto ang proseso ng dinaanan ng organisador at samahang nabuo nito. At ang tamang proseso para kay Manalili ay nagsisimula sa pag-oorganisa ng pamayanan o pagbubuo ng samahan na “mula sa tao para tao” kung saan binibigyang halaga ang diwang ‘sama-sama’.

Magsimula sa Madali Subalit Kumpletos Rekados

Hindi madaling isagawa ang sama-samang pagpaplano ng mga isasakatuparang gawain. Subalit ito ay magiging magaan kung magsisimula sa madaling gawain lalo na kung ang kasapian ay nagbuhat sa masa. Ang mga gawain bagamat madali ay kailangan ding “kumpletos rekados”. Binigyang diin ni Manalili na ang mga planong gawain ay nararapat na batay sa kagyat na pangangailangan ng masang kasapian na sama-samang itinakda, tinukoy at nilinaw ng mga kasapi. Nararapat na ang mga ito ay nagsasapraktika ng niyakap na oryentasyon o pagpapahalaga ng samahan na nakabatay sa malalim na panlipunang pagsusuri at nakapaloob sa napagkasunduang pangmadalian at pangmatagalang layunin o istratehiya.

Sa Pangunguna Maaaring “May muse, may vice muse”

“Muse” na posisyon sa lupon ng mga tagapangasiwa? Iisipin mong ito ay kakatwa subalit ikinatuwa ko ang kuwentong ito ng may akda tungkol sa isang samahan na naghalal ng mga bise sa bawat posisyon sa kanilang lupon ng mga tagapangasiwa upang mabigyan ng importansiya ang bawat kasapi ng samahan na mapabilang sa sama-samang pamumuno at hatian ng mga gawain. Sa tuwing halalan ng pamunuan, bise lamang ang kanilang inihahalal sapagkat ang mga bise ng nakalipas na pamunuan ang aako ng nabakanteng posisyon. Ang mga bise ang tutulong sa mga pinuno upang tuparin ang nakaatang na gawain sa kanila. Dahil dito nabigyan ng sapat na panahon ang mga bise upang maging ganap na pinuno ng samahan at hubugin ang maihahalal na bise na papalit sa kanila. Mahalaga ang mga posisyon subalit higit na mahalaga na bawat isa ay may bahaging ginagampanan.

Sama-samang Pangangasiwa

Ito ang susi sa pagpapaunlad o pagpapalakas ng samahan na mula sa tao para sa tao. Kahit malakas na ang papel ng mga tao sa pagbubuo ng samahan, ayon kay Manalili, kailangan itong patuloy na palakasin sa pamamagitan ng sama-samang pangangasiwa ng samahan nang sa gayon ang mga tao ay hindi nakasandig sa organisador o ubod ng mga lider ng samahan. Subalit kung paano maiiwasan ang tendensiyang iasa sa pinakamataas na pamunuan ang pangangasiwa ng samahan, lalo na at hangarin nito na ‘lumawak at maging pambayan, panglungsod, panlalawigan, pangrehiyon at pambansa” (p33), ay hindi nabigyang diin ng may akda. Ngunit sa mga kuwento niya katulad ng karanasan ng samahang kooperatiba sa Barangay Damayang Lagi sa Lungsod ng Quezon, hindi imposible ang sama-samang pangangasiwa ng isang samahang mula sa tao at para sa tao. Subalit posible lamang ito, sa tingin ko, kung mananatili itong maliit na samahan na ang pokus ay ang kalidad ng pagpapaunlad ng samahan, kabuhayan at pamayanan ng mga kasapi nito. Mas nais kong makita ang maraming maliit na samahan na tunay na mula sa tao at para sa tao na nagtutulungang paunlarin ang kapwa samahan kesa isang samahan na naghahangad na maging pambansang samahan balang araw ngunit nakikipagkumpetensiya sa ibang samahan sa pangangalap ng pondo at kasapian. Gayunpaman, ang aklat na ito ay mainam basahin para sa sama-samang pagpapalakas ng mga pampamayanang mga samahan lalo na sa usapin ng sama-samang pangangasiwa sa pagplano at pasasakatuparan ng mga programa; pagbubuo ng istruktura ng samahan at hatian ng mga gawain; pinansiyal; gawaing edukasyon at pamamahayag; gawaing sosyo-ekonomiko; pagsusulong ng mga lokal at pambansang usapin; at gawaing pakikipag-ugnayan at pakikipag-alyansa.

Mga Buhay na Kuwento ng Sama-samang Pagpapaunlad ng Samahan

Bukod sa samahan ng Damayang Lagi sa Lunsod ng Quezon, pinaghugutan din ng sumulat ang mga buhay na karanasan ng mga samahang Zone One Tondo Organization (Zoto) sa Malabon, Kaunlaran Kapatiran Foundation, Inc (KKFI) sa Maynila, Bangkilas Lakas Mangingisda sa Bulakan, Samahan na Laging Magtutulungan (SALAMAT) sa Litex Commonwealth, Lungsod ng Quezon, Samahan ng Nagtitinda sa Fabella (SAMANA-FA) sa Welfareville, Mandaluyong, Cebu City United Vendors Association (CCUVA) sa Cebu City, Kooperatiba sa Ambulanting Maninindahay sa Sugbo, Inc (KAMANSI) sa Cebu City din, at iba pang samahan na naging mayabong sa tagumpay at kabiguan subalit patuloy na lumalakas at nakikibaka. Ang mga karanasan ng mga nabanggit na samahan na isiniwalat ni Manalili ay malaking tulong sa akin upang makakuha ng mga bagong kaalaman na kung hindi man angkop ay mas malapit na tugon sa mga isyung kinakaharap ng Simpleng Pamayanan sa Bagong Silang na kinabibilangan ko ngayon.

Implikasyon ng Aklat sa Pagpapaunlad ng Samahan sa Pagpapaunlad ng Pamayanan

Ang mga sumusunod ang mga karaniwang pagpapakahulugan sa pagpapaunlad ng samahan: planadong gawain at proseso para maging malusog at epektibo ang samahan (Beckard, 1969); isang pagtatangka na impluwensiyahan ang kasapian na palawakin ang papel na kanilang ginagampanan sa loob ng samahan (Neilsen 1984); pagtitiyak na malusog ang ugnayan ng lahat kasapi at komite sa loob ng samahan (McLaga 1989); paglikha ng kultura ng pagtugon na pangmatagalan sa mga hamon na kinakaharap ng samahan (French & Bell 1990). Mapapansin na ang sentro at obheto ng mga kahulugan ay ang samahan na may sariling plano, kasapian, ugnayan at kultura. Wala naman akong nakikitang masama dito maliban sa tila baga ito ay may sariling mundo na hindi kabilang sa pamayanang kinalalagyan nito.

Naalala ko tuloy ang narinig ko minsan sa isang talakayan na ang mga samahan daw tulad ng simbahan, paaralan at pagawaan ay ‘nagre-recruit’ sa mga kasapi mula sa pamayanang kinalalagyan nito upang turuan o doktrinahan na yakapin ang mga pagtingin at pagpapahalahaga ng nagre-recruit na samahan. Pagkatapos pauuwiin ng mga institusyong ito ang mga na-recruit na kasapi o mag-aaral o manggagawa sa kanilang pamayanan na walang pakialam sa usaping panlipunan na kinakaharap ng kanilang komunidad tulad ng labis na kahirapan, kurapsiyon, basura, kawalang hanapbuhay ng karamihan, atbp. Naalala ko rin tuloy ang isang nabasa ko sa diyaryo na ang Pilipinas daw ang “NGO capital of the World” pero isa sa mga pinakamahirap na bansa sa daigdig. Ito kaya ay dahil sa ang mga NGO na ito ay katulad din ng mga simbahan, paaralan at pagawaan na ang sentro ay ang kanilang samahan?

Dito may adbentahe ang kahulugan ni Manalili sa pagpapaunlad (ginagamit niya ang salitang pagpapalakas) ng samahan kung saan sinabi niya na ang layunin nito ay “pag-ibayuhin ang pagtitiwala ng mga tao sa kanilang kolektibong kakayahan” at nagbibigay ng pagkakataon sa mga tao na mapatunayan ang kanilang sariling lakas sa sama-samang pagkilos (p29). Ang kahulugan o layuning ito ng pagpapaunlad ng samahan ay nakatali sa proseso ng pag-oorganisa at pagpapaunlad ng pamayanan (COCD) kung saan ang pagtatatag at pagpapalakas ng mga samahan ay kailangan upang maging daluyan ng pagbabago o pag-unlad ng pamayanan.

Subalit sinabi rin ni Manilili na kahit ang samahan na “dumaan sa masinop na proseso ng pag-oorganisa. Pag sinuri mo ang pinagdaanan nito ay wala ka ng hahanapin pa, kumpletos rekados talaga“ ay may posibilidad na isang araw ay bagsak na (p59). Ang dahilan nito, ayon sa kanya, ay ang “kawalan ng masinop programa o pagkilos na nagpapahalaga sa kakayahan ng bawat isa.” Upang maiiwasan ito kailangan ang patuloy na sama-samang pagpaplano at pagkilos. Ngunit paano maipagpapatuloy ang masinop na sama-samang pagpaplano at pagkilos kung may pangarap ang samahan ng paglawak na maging pambayan, panglungsod, panlalawigan, pangrehiyon, pambansa o pandaigdigang samahan? Paano sisinopin ang pakikipag-alyansang pambayan o pandaigdigan kung magkakaiba ang interes o prayoridad ng magkakatulad ng grupo? Datapuwa’t hindi na nabigyang tugon sa aklat ang mga katanungang ito maliban sa pagpapahayag ng maigting na pangangailangan dito. Marahil, ibang dinamiko naman ang kailangan doon.

Sa kabuuan, inirerekomenda ko ng buong puso ang aklat na ito para sa mga nag-oorganisa at nagpapalakas ng kanilang maliit na samahang pangkomunidad. Sa katunayan, ipinakopya ko na ang isang bahagi ng aklat (bahagi II at VIII) upang mabasa ng aking mga kasama sa samahang kinabibilangan ko ngayon, ang Simpleng Pamayanan ng Mananampalataya sa Bagong Silang. Maaari din naman itong makatulong sa mga malalaking samahan na naglalayong gawing mas partisipatori ang kanilang mga proyektong pangpamayanan.

Mga Kababaihan sa Ilalimng Abusadong Mananakop (Burn)

Naghihintay ako ng mga babaeng bida sa kuwento. Nang kanilang mga magagandang bibitiwang linya. Nang kanilang pakikitungali sa mga lalaki. Subalit ang unang babaeng karakter na ipinakita sa kuwento, ang asawa ni Santiago, ang lalaking binitay na pagkatapos ay pinugutan pa ng ulo dahil sa bintang na pangunguna sa planong pag-aaklas laban sa puting dayuhan. Wala ni isang salita siyang binitiwan upang sagutin ang mga tanong ng puting bidang lalaki (Brando). Walang pagluha o paghihinagpis sa sinapit ng asawa. Walang tinig.  Itinatago ang damdamin. Marahil itoang pinakamatalinong gawin upang mabuhay at maitaguyod ang paglaki ng mga anak na naulila sa ama. O kaya sa pangkalahatan, ito ang karaniwang inaasahan sa mga babaeng Quemada habang ang dalawang bansa (Portugal at Inglatera) ay nag-aagawan sa kontrol ng Quemada na ang pangunahing produkto ay tubo na pangunahing sangkap sa paggawa ng asukal, at ang mga lalaki, mapaputi o itim ay nagtutunggalian ng lakas at pinapatay ang isa’t isa.

         Ang sumunod na pagkakataon naman na matinding damdamin na ipinakita ng mga babae ay mga nakangiti, tumatawa at nagsasayaw dahil sa tagumpay ng mga lalaki sa kanilang pakikipagtungali sa mga Portuges sa tulong ng isang puting taga-Inglatera (Brando) at ilang puti namaka-Inglatera rin. Bagamat malaki ang papel o bilang ng mga babae sa rebolusyong nagaganap, nanatili silang walang tinig at partisipasyon sa mahahalagang desisyon sa probisyunal na gobyerno sa maikling panahon na itinagal nito.

         Habang ng mga puting ito ay nag-uusap sa kinabukasan ng mga taga-Quemada at ng kanilang pansariling interes, ang kanilang desisyon ay ibinatay sa pagkukumpara sa kung sino ang mahalaga: ang asawang babae o bayarang babae? Sa interes ng mga lalaking puti na ito, mas mahalaga ang bayarang babae sapagkat hindi na ito kailangan ibahay, pakainin, damitan ng habangbuhay at babayaran lamang sa oras ng kanyang serbisyo. Sa paghahalintulad na ito, lumitaw na ang asawang babae ay katulad ng isang alipin at ginagastusang kolonya habang ang bayarang babae ay katulad ng upahang manggagawa na maaaring baratin ang sahod at malayang Quemada na kontrolado ng dayuhang interes. At para sa interes ng mga puting lalaki, at ng mga kapangyarihan at instutusyon na nirerepresenta nila, ang malayang bansa ay isang prostitute habang ang kanilang mga asawa ay malayong kolonya.

Mga Kababaihan sa Ilalimng Abusadong Diktador (In The Time of Butterflies)

Sa ilalim ng isang rehimeng ang diktador nito ay ang ulo ng bawat tahanan (“In this house Trujillo is the chief) at ang mga babae ay hindi maaaring maging abugado, isang babae ang tatanggap sa hamon at sasalungat sa agos ng panahon. Siya si Minerva (Salma Hayek).

        Bata pa lang, pinapapelan na ni Minerva ang pag-aabugado para sa kanyang tatlong kapatid na babae kapag mayroon silang nais hilingan sa kanilang ama tulad ng makapag-aral silang magkakapatid. Ang mga ito ay maliliit na tagumpay para kay Minerva na naniniwalang siya ay likas na mandirigma at ang malalaking tagumpay sa pakikibaka ay nagsisimula sa maliliit.

         Dahil nagtataglay ng pisikal na kagandahan, talas ng pag-iisip at matinding paniwala sa sarili na maaaring makamtan ang katarungan sa ilalim ng rehimen niTrujillo, nakuha ni Minerva ang atensiyon ng Diktador na naniniwala na walang gitna sa panalo at talo—kakampi o kalaban niya lamang ang pagpipilian.Pinahintulutan siya nito makakuha ng abugasya subalit hindi binigyan ng lisensiyang magamit ito pagkatapos.

         Dahil hindi nakuha ang hustisya sa pagkamatay ng kanilang ama, sumanib si Minerva sa grupong lumalaban ng palihim sa dikdatorya. Siya ay binansagang ‘Butterfly’ na siyang naging lihim na simbolo at kataga sa pagkilosng kanilang kilusan. Sa pangunguna ni Minerva at sa tulong ng kanyang mga kapatid na babae, dumami ang lihim na nakikilahok sa kilusan mula sa hanay ng simbahan, gobyerno at iba pang sektor.

        Sa kabila ng kanilang pagiging produktibo naitanong ni Minerva sa kasintahang si Manolo kung sila ay nangangarap ng isang bagay na hindi kailan man mangyayari. Tumugon si Manolo na tila nagbabadya ng isang propesiya o trahedya para sa kanyang kausap na sa bandang huli mas mabuting mamatay na sumusubok abutin ang pangarap na iyon kesa mamatay subalit walang ginawang anuman para baguhin ang kanilang sitwasyon at lipunan.

        Ang trahedya ng pagkamatay ng tatlong magkakapatid sa kamay ng mga berdugo ni Trujillo ang siyang nagpaigting ng pagkilos ng kilusan na humantong sa pagpatay sa kanya anim na buwan pagkatapos ng trahedya at nagwakas sa kanyang rehimeng diktadorya.

        Dahil totoong pangyayari ang kuwento sa isang yugto ng kasaysayan ng Dominican Republic, isang aral ang maigting na nakintal sa akin. Ang nagpabagsak ng abusadong sentro ng kapangyarihan (ni Trujillo at ng mga institusyon na nirerepresentanito) ay nanggaling sa gilid (margin) na nirepresenta nila Minerva at ng kanyang mga kapatid bilang mga babae at mga tagabukid o anak ng mambubukid.

Mga Kababaihan sa Ilalim ng Abusadong Kapitalista at Paggawa (HarlanCounty, USA at Salt of the Earth)

Ito ang dalawang kuwento ng kapangyarihan ng organisadong kababaihan na baguhin ang namamayaning kalakaran kahit sila ay hindi direktang sangkot. Hindi sila ang mga minero o manggagawa sa mga kuwentong ito. Sila ang mga asawa, kapatid at mga anak na babae ng mga minero sa Harlan County at New Mexico. Ang mga karakter nila ay hindi gawa-gawa lamang kundi hango sa totoong kuwento.

        Ang “Harlan County, USA”, isangdokumentaryong pelikula tungkol sa pakikibaka ng mga minero ng karbon o uling sa Brookside, Harlan County, Kentucky laban sa Duke Power Company (DPC), may-ari ng minahan. Layunin ng kanilang pakikibaka na kilalanin ng DPC ang unyon o samahan ng mga minero sa patnubay ng United Mine Workers of America (UMWA) na nagtataguyod ng mas ligtas na pagmimina o proteksiyon laban sa ‘black lung’,maging independent ang mga minero sa may-ari ng minahan at mga tindahan nito,at mabigyan ng kapangyarihan ang mga minero magdesisyon sa nilalaman ng kanilang kontrata sa pagtatrabaho sa minahan. Sa kabila ng dagdag-kita ng DPC na 170% kada taon habang ang mga minero ay 4% lamang at ang presyo ng mgabilihin ay tumataas ng 7% taun- taon, ayaw tanggapin ng DPC ang huling kahilingan ng  mga minero kaya naglunsad ang mga ito ng ‘strike’ o tigil-trabaho.

         Habang ang mga lalaking istrayker ay naglalaro ng basketbol kapag hindi nakatoka sa tigil-trabaho at ang mga lalaking pinuno ng UMA ay nag-aagawan sa kapangyarihan, ang mga babae ay hinahati ang panahon sa pagsama sa tigil-trabaho, pag-aalaga ng mga anak at mga gawaingbahay, at pagdalo sa mga pulong.

        Sa ikaapat na buwan ngtigil-trabaho, mga babae naman na humiga sa kalsada ang ikinulong ng mga pulis at sinentensiyahan ng huwes ng 60 araw na pagkakabilango. Sa kabila nito, hindipa rin natinag ang mga minero at ang kanilang mga asawa, kapatid at anak nababae. Bagkus lalong umigting ang kanilang kampanya laban sa DPC, nagpahayag na ang mga minero ay mga taong “pag-aari” nila na bibigyan nila ng magandang buhay, mula Kentucky hanggang New York.

        Habang umiigting ang tensiyon at ilan sa mga istrayker ang ikinulongmatapos padaanin ng mga pulis ang mga upahang lalaki ng may-ari ng minahan,hindi lamang pangangalap ng donasyon ang ginawa ng mga babae kundi pagtao mismosa lugar ng istrayk bilang kapalit ng ilang minero at pandagdag bilang. Angawiting

“we shall not we shall not be moved (x2)

like a tree that's planted by the water

we shall not be moved”

ay isang akmang paglalalarawan sa tibay at determinasyon ng isang organisadong samahan ng mga kababaihan. Hindi sila natinag habang sinusubukan paalisin o binabantaang aarestuhin ng hepe ng pulis dahil sa pangugulo kung hindi bubuwagin ang kanilang piket o protesta. Subalit papayag lamang silang maaresto kung aarestuhin din ng Hepe ang mga upahang tauhan ng minahan na may dalang mga nakamamatay na armas tulad ng baril. Walang nagawa ang pulis kundi paalisin o pagtaguin pansamantala ang mga upahang scab.

         Ang hudyat ng pagtatapos ngkanilang pakikibaka ay nang mabaril sa ulo at mamatay si John, 25 taong gulangat may asawang 17-taon gulang na nagdadalantao. Dahil dito napilitan ang DPC namuling mag-usap. Nakuha ng mga minero ang kontrata na nais nila.

        Bagamat maraming salik o grupoang nakatulong sa tagumpay na ito ng mga minero ng Harlan County, ang papel na ginampanan ng kanilang mga asawa, kapatid at anak na babae ay hindi matatawaran. Sila ang nagsilbing puso kung hindi man lakas ng pakikibaka ng mga minero.

Ang Salt of the Earth ay inilarawan naman ang pakikibaka ng mga minero laban sa Empire Zinc Company (EZC) para sa pantay na sahod ng mga minerong Mehikano at Anglo-saxon at kaligtasan ng mga minero vis a vis mga isyu ng papel ng babae at lalaki sa loob ng tahanan.Nais naman ng mga asawa ng mga minero na ipasok sa hinihinging kasunduan ang karapatan nila sa maayos na sanitasyon. Tinangihan ito ng mga minero sapagkat mas higit daw ang kaligtasan ng mga minerong lalaki kaysa hinihiling na sanitasyon ng mga kababaihan.

        Dahil may salapi at kapangyarihan nasa panig ng may-ari ng EZC ang mgakawatan (scabs), ang mga pulis na humuli at nagpakulong sa mga lider ng tigil-trabaho, at ang huwes na nag-utos ng buwagin ang piket ng mga minero. Wala nang masusulingan ang mga minero sumunod man o sumuway sa utos ng korte. Subalit ang mga kababaihan ang nakagawa ng paraan upang ituloy ang protesta. Sila ang tumao sa piket ng mga raliyista habang ang kanilang mga asawa ang pumapel sa mga gawaing bahay.

        Bagamat may mga lalaking umalis at iniwan ang kanilang pamilya, hindi natinag ang samahan ng mga kababaihan. Inalagaan nila ang mga bata at mga babaeng iniwan ng kanilang mga asawa. Si Esperansa Quintero (Revueltas), ang asawa ng lider ng minero na si Ramon (Cancho), ang sagisag ng nagkakakaisang layunin at paninindigan ng mga kababaihan ng kanyang wikain ang mga katagang ito:

I don't wantanything lower than me. I want to rise and push everything up as I go…

I don't wantto go down fighting. I want to win.

Sa ating wika, “Hindi ko nais na may mas mababa pa kaysa sa akin.Tatayo ako at itataas ang anumang makakaya ko. Kailangan kong manalo upang matigil na ang pakikibakang ito.” Pagkatapos ng pitong buwan, pumayag din ang may-ari ng EZC na makipagnegosasyon sa mga minero.

Should Christians drink liqour, smoke cigarettes, attend parties, use contraceptives, join politics, etc? The answers to those questions are also connected to the question what does the Bible say and for what purpose did Jesus Christ die?

Richard Niebuhr, in his book Christ and Culture written sixty years ago, tries to provide answers to the questions above but acknowledges the problem of 'infinite dialogue' due to complex realities of Christ and culture issues throughout the history of the Church. To simplify the complexities, Niebuhr created five typological responses of the church that answer those issues:

First, Christ Against Culture typology. This response taught the believers to withdraw from or abandon the 'world' and anything—i.e participating in any institution, custom, practices, etc— that does with it. They believe that Christ is opposed to these whether they are good or bad because sin resides in culture—who molds individuals—and inherently natural to human being. This typical response characterizes either/or thinking and literal reading of selected passages in the Bible like 'do not love the world or anything of he world', that the believers are 'sons of God and not ofthe world' etc; Prominent inviduals associated with this typology were Tertullian and Tolstoy. But reading the historical context—Christian persecutions in 2nd century for Tertullian and the 19thcentury curruption of the state supported by the modern church especially in Russia for Tolstoy—this response is understandly necessary albiet inadequate, according to the book.

Second typology: The Christ of Culture. Its proponent, Gnostics and Ritschl, tried to interpret culture thru Chirst and understand Christ thru culture which the goal in general is training believers in their current culture to prepare them for a better life to come in the next world. They were called different names: CulturalChristians, Cultural Protestantism, Liberal Chirstianity, Christiansocialism or Christian Accomodators.They believed Jesus is savior of the world and not just of the few 'elected' believers. Thus, loyalty to Christ leads to active social engagements in every cultural work and to care for the preservation of every great insitution. They find the best in culture and redeem those perceived as not. But critics have these to say: cultural christians evidently is less effective to gain conversion to Christ because it is percieved as more loyal to culture than to Christ; social institutions (elite,governments, etc) see it as no threat because it is just recommending gospel elements but do not embrace it because it is suspected to break or weaken present cultural systems; too critical of the mainstream christianity (so called radical or separatist christians in the early christianity and Calvinists and Lutherans in modern christianity) that responds with rejection and decreases the possibility of dialogue and partnership. Nevertheless, cultural christians profess strong love to and centrality of Jesus as Christ and Savior as mainstream Christians do, the author said.

Third typology: the Christ Above Culture w/c tries to synthesis the first and second typologies. Its advocate (Clement and Thomas Aquinas) both reject and appreciate secular culture (arts, philosophy, state, sciences,etc) and advance both loyalty to Christ and Christian culture. It tries to distinguish God or law of nature from culture and its institution but both are in unified structure—God supreme ruler who rules the kings who rule their men who exact obedience from the lowest in this hierarchy. Though it uses the 'both/and' approach, Christ is seen as far above culture and Christian culture as more worthy. Hence, the need to reform social or cultural institutions w/c by nature is carrier of the law of nature or God, not of evil, but corrupted by men. This synthesis type, however, did not go mainstream depite its prominence among theologian, philosopher, educator of the period and subsequent era due to the following objections: it puts reason confined to one historical period (medieval w/ its strong feudal and hierarchical orientation) above faith and the Bible without considering their historical contexts; it is seen more as similar to cultural Christians than synthesists who are believed to be more concern of defending the culture synthesized with the gospel than gospel itself;

The fourth typology: Christ & Culture in Paradox. Its proponents, Marcion and Luther, see Christ in paradoxical terms as God and Man, Creator and Redeemer, the Grace of God and the God of grace. Sin is in man and man is in sin. Sin is so pervasive that it affected all of creations. Hence, all culture including Christians and non-Christians are corrupt. Evil is present in even in Christian life, theology, mission, worship, etc., just as in the non-Christians'. So the real battle is not between God and Satan but between God and humanity; the righteousness of God and the righteousness of self, the Kingdom of God and the world's kingdoms.The death of Christ made possible the reconciliation not between God and Satan but between God and humanity, and the grace and forgiveness of God to sustain the believers who are under law and yet also undergrace, who are sinner and yet righteous, who have faith and yet are doubters, has assurance of salvation and yet live a life full of insecurity. Though paradoxical christians sound like dualists or speak in contradictory terms, they believed that life in Christ must be followed through human culture—music, commerce, politics,etc—because Christ did not allow the believers to escape from i tbut to save it. However, critics have this to say: paradoxical Christians relativized culture that is does not matter any more whether believers is sinfully obedient or sinfully disobedient to law or whether they are sinfully obedient or disobedient to sinful law.

The fifth typology: Christ the Transformer of Culture. Its proponents (Augustine, F.D Maurice) are called Conversionists. Conversionists are more positive and hopeful of human culture. They hold that the story of the fall is the first sin of human not thefirst human to sin. Human did not sin to become evil but only fall short of her/his created goodness, not totally deprave of but only currupted the image of God. Thus, human loves with the love given her/him in creation but loves beings or things wrongly, desires goodthings but also bad things, produces fruits that sweet and bitter, organizes society but also disorganizes things by the very act oforganizing. So the problem of culture is conversion not replacement.Another emphasis by conversionists not given emphasis by othertypologies is its view of history as a dramatic interaction betweenGod and humanity. When the Logos becomes flesh, Christ becomes redeemer and reconciler―all things were created through him and fo rhim― not giver of a new law, and participant of historical present.The Logos is not in the past but the beginning of the present and his second coming is not an eschatological future but an eschatological present. Nothing exists without the Logos. Therefore, conversionists give more important to the present, and present working of God and humanity and that all things are possible (individual and societal transformation,etc) because it is not merely human events but always involved God's mighty works.